Miftâhu Gaybi'l-Cem' ve'l-Vücûd: Varlık Mertebeleri, Gayb Hazinesi ve Taayyünât-ı İlâhiyye

Fasıl I: Miftâhu'l-Gayb'ın Varlık ve İrfan Mertebesindeki Yeri

Sadreddîn Ebü'l-Meâlî Muhammed b. İshâk el-Konevî (1205-1274), Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin hem üvey oğlu hem de en yetkin başhalifesi olarak Vahdet-i Vücûd mektebini felsefî ve kelâmî bir zarafetle temellendiren en büyük metafizikçidir.

Onun başyapıtı kabul edilen Miftâhu Gaybi'l-Cem' ve'l-Vücûd (Varlık ve Birlik Gaybının Anahtarı), İslâm düşünce tarihinde 'metafiziğin en üstün ilim' (el-İlmü'l-Küllî) olduğunu ispatlayan şaheserdir. Konevî'ye göre bu ilmin konusu 'Mutlak Varlık olması bakımından Varlık'tır (el-Vücûdü'l-Mutlak) ve gayesi kulu marifetullâhın en yüksek mertebesine eriştirmektir.

Konevî, İbnü'l-Arabî'nin şiirsel ve ilhamî üslubunu mantıkî, dakik ve disiplinli bir felsefî dile kavuşturarak Osmanlı medreselerine asırlarca ışık tutacak nazarî irfan geleneğini inşa etmiştir.

Fasıl II: Lâ-Taayyün Mertebesi ve Gayb-ı Mutlak (Ahadiyyet)

Konevî ontolojisinin başlangıç noktası 'Gayb-ı Mutlak' ve 'Lâ-Taayyün' (Hiçbir suretle belirmemişlik) makamıdır. Bu mertebede Zât-ı Bârî, bütün isimlerden, sıfatlardan, izâfetlerden ve kayıtlardan münezzehtir.

Burası 'Ama' (Kudsî Bulut) ve 'Ahadiyyet-i Zât' mertebesidir. Burada ne bir yaradılmışın adı, ne melekût ne de kâinat tasavvur edilebilir. 'Allah vardı ve O'nunla beraber hiçbir şey yoktu' hadis-i şerifi bu zâtî tenzîhi beyan eder.

Konevî bu makamın sadece cehl-i basît ile değil, aklın ve idrakin tamamen susmasıyla idrak edilebilecek 'Mutlak Şaşkınlık' (Hayret) menzili olduğunu açıklar.

Fasıl III: Birinci ve İkinci Taayyün: Vâhidiyyet ve A'yân-ı Sâbite

Zât-ı İlâhî, 'Bilinmeyen bir hazine idim, bilinmeyi sevdim' (Kenz-i Mahfî) sırrınca kendi zâtındaki kemâlâtı müşahede etmek murad ettiğinde ilk tecellî vuku bulur:

• Birinci Taayyün (Taayyün-i Evvel): Zât'ın kendi zâtını ve zâtındaki kudsî şuurları icmâlen (toptan) bilmesidir. Buna Hakikat-i Muhammediyye ve Nûr-ı Vücûd denir.
• İkinci Taayyün (Taayyün-i Sânî / Vâhidiyyet): İlâhî isim ve sıfatların tafsîlen birbirinden temayüz ettiği mertebedir. Bu mertebede her bir mevcudun Allah'ın ilmindeki ezelî hakikatleri olan A'yân-ı Sâbite (Sabit Hakikatler) belirmeye başlar.

A'yân-ı Sâbite henüz dış varlık (vücûd-ı hâricî) kokusunu koklamamış ilâhî ilim sûretleridir.

Fasıl IV: Hazarât-ı Hams (Beş İlâhî Varlık Hazreti)

Konevî, kâinattaki bütün varlık mertebelerini Hazarât-ı Hams (Beş Kutsal Hazret) doktrini altında toplar:

1. Gayb-ı Mutlak Hazreti: Zât-ı İlâhiyye ve Lâ-Taayyün mertebesi.
2. Ceberût Hazreti (Âlem-i Ervâh): Kudsî ruhlar, mücerred melekler ve akıllar âlemi.
3. Melekût Hazreti (Âlem-i Misâl): Rûhânî manaların şekil ve suret kazandığı berzah âlemi.
4. Mülk ve Şehâdet Hazreti: Beş duyu ile algılanan fizikî ve maddî kâinat.
5. Hazret-i Câmia (İnsân-ı Kâmil): Bütün bu dört âlemi kendisinde cem eden kâmil insan mertebesi.

Fasıl V: Varlık Nûrunun Tecellîsi ve Kesretin Hakikati

Konevî'ye göre varlık (vücûd) hakikatte tek bir nûrdur; ancak kesret (çokluk) bu nûrun tecelli ettiği aynaların farklılığından kaynaklanır. Beyaz ışık kırmızı camdan geçerken kırmızı, yeşil camdan geçerken yeşil görünür.

Eşyanın hakiki bir varlığı yoktur; onların varlığı Hakk'ın vücûd nûrunun onlara aksetmesinden ibarettir. Dolayısıyla mevcûdât Hakk ile kāimdir, kendi zâtıyla değil.

Fasıl VI: İlm-i İlâhî'den Şehâdet Âlemine Nüzûl Hendesesi

Varlık yukarıdan aşağıya (kudsî gaybdan kesif maddeye) doğru bir 'Nüzûl Kavis' (İniş Yayı) izler. Bu inişte her bir basamak, bir üstündeki basamağın sureti ve tecellîsidir.

Konevî bu inişin kör tesadüflerle değil, Esmâ-i Hüsnâ arasındaki hiyerarşik ve matematiksel bir intizamla vuku bulduğunu Miftâhu'l-Gayb eserinde geometri diliyle şerh eder.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Varlığın Birliği ve İrfânî Tevhid

Sadreddîn Konevî'nin ulaştırdığı nihai tevhid; kelâmcıların kuru akıl kıyaslarından ve avâmın taklîdî inancından fersah fersah üstün olan Şühûdî Tevhiddir.

Bu makamda sâlik, baktığı her zerrede Hakk'ın vechini temaşa eder ve 'Nereye dönerseniz dönün Allah'ın vechi oradadır' (Bakara, 115) âyetinin sırrında fenâ ve bekā bulur.