İ'câzü'l-Beyân fî Te'vîli Ümmi'l-Kur'ân: Fâtiha Sûresi'nin Bâtınî ve İrfânî Tefsiri

Fasıl I: Fâtiha-i Şerîfe'nin Bütün Kâinatı Cem Eden İrfânî Makamı

Sadreddîn Konevî'nin Kur'ân tefsiri alanındaki en abidevî eseri İ'câzü'l-Beyân fî Te'vîli Ümmi'l-Kur'ân (Kur'ân'ın Anasının Yorumunda Beyânın İ'câzı)'dır. Konevî bu eserinde Fâtiha Sûresi'ni sadece lügat ve fıkıh yönünden değil; varlığın yaratılış ve kemâlât şeması olarak tefsir etmiştir.

Fâtiha, 'Ümmü'l-Kitâb' (Kitabın Anası) olduğu gibi, bütün mevcudatın da fihristidir. Kur'an'da ne varsa Fâtiha'da toplanmış, Fâtiha'da ne varsa Besmele'de, Besmele'de ne varsa 'Bâ' harfinde cem edilmiştir.

Fasıl II: 'Bâ' Harfi, İntisap Noktası ve İlk Beliriş

Konevî, Hz. Ali Efendimiz'e nispet edilen meşhur hikmeti derinlemesine şerh eder: 'İlim bir nokta idi, câhiller onu çoğalttı. Ben Bâ'nın altındaki noktayım.'

Besmele'nin ilk harfi olan 'Bâ' (ب); mutlak gaybdan belirişe geçen ilk varlık kapısıdır. Harfin altındaki tek nokta ise, kesret suretlerinin dayandığı vahdet merkezini, Hakikat-i Muhammediyye'yi ve ilâhî taayyünü remzeder.

Fasıl III: Besmele'deki Üç Kutsal İsim: Allâh, Rahmân, Rahîm

Konevî Besmele'deki üç ismin varlık mertebelerine tekabülünü açıklar:

• Allâh: Bütün esmâ ve sıfatları zâtında toplayan İsm-i Câmî'dir; Zât mertebesine bakar.
• Er-Rahmân: Bütün kâinata varlık ve hayat bahşeden genel rahmettir (Rahmet-i İmtinâniyye); mü'min-kâfir ayrımı gözetmeksizin her zerreye ulaşır.
• Er-Rahîm: Yalnızca sâlih kullara, ahirette ve mânevî derecelerde bahşedilen özel hidâyet ve kurbiyet rahmetidir (Rahmet-i Vücûbiyye).

Fasıl IV: Hamd'in Hakikati ve Rabbu'l-Âlemîn Tecellîsi

'El-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' âyetinin te'vîlinde Konevî; hamdin gerçek failinin yine Allah olduğunu belirtir. Allah kendi zâtını ezelde kendi diliyle methetmiştir; mahlûkatın hamdi ise o ezelî hamdin yankısından ibarettir.

'Rabbu'l-Âlemîn' ismi; her bir âlemi (insan, cin, melek, felek, nebat, cemad) kendi istidadına göre terbiye eden ve kemâline ulaştıran ilâhî terbiyeyi ifade eder.

Fasıl V: Mâliki Yevmi'd-Dîn ve Âhiret Ontolojisi

'Din Gününün Sahibi' ifadesi; sadece kıyametteki mahkemeyi değil, her an cereyan eden ilâhî karşılık ve tecelli kanununu bildirir.

Konevî'ye göre her nefes bir diriliş, her an bir hesap vaktidir. Kalpte beliren her düşünce derhal melekûtî bir karşılık bulur ve ruhun hâlini şekillendirir.

Fasıl VI: İyyâke Na'büdü ve İyyâke Nasta'în: Ubûdiyyet ve İâne Sırrı

Fâtiha'nın tam ortasındaki 'Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz' âyeti; kul ile Rabbi arasındaki kudsî berzahtır. Hadis-i kudsîde buyrulduğu gibi: 'Bu âyet Benimle kulum arasındadır; kulum için istediği verilecektir.'

İbadet kulun vazifesi, yardım (iâne) ise Hakk'ın lütfudur. Kul kendi güç ve kuvvetinden teberri etmedikçe hakiki ubûdiyyete eremez.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Sırât-ı Müstakîm ve Vuslat Menzili

Sırât-ı Müstakîm (Dosdoğru Yol); ifrat ve tefritten arınmış, zâhir şeriat ile bâtın hakikati cem eden peygamberler ve sıddîklar caddesidir.

Konevî'nin tefsiri; Fâtiha'yı günde onlarca kez okuyan mü'mini sıradan bir tekrardan kurtarıp, her fatiha kıraatinde arşa yükselen bir miraca dönüştürür.