En-Nusûs fî Tahkîki't-Tavri'l-Mahsûs: Vahdet-i Vücûd'un Temel Esasları ve Hakikat Risâlesi

Fasıl I: En-Nusûs'un İrfan Dünyasındaki Kanun Koyucu Rolü

Sadreddîn Konevî'nin olgunluk devrinde kaleme aldığı en-Nusûs fî Tahkîki't-Tavri'l-Mahsûs (Hususi Mertebenin Tahkikinde Metinler); Vahdet-i Vücûd metafiziğinin en veciz, en sistemli ve tartışılmaz ana kaideler risâlesidir.

Eser, her biri 'Nass' (Kesin Hüküm / İlâhî Metin) başlığını taşıyan 20 fasıldan teşekkül eder. Konevî burada laf kalabalığından kaçınarak ontolojinin en çetin meselelerini bir matematik teorem kesinliğinde formüle etmiştir.

Fasıl II: Zât-ı Bârî ve Sıfât-ı İlâhiyye Arasındaki Münasebet

Konevî sıfatların Zât ile olan münasebetini Ehl-i Sünnet kelâmını aşan bir keşif diliyle açıklar: Sıfatlar ne Zât'ın aynısıdır ne de Zât'tan gayrıdır ('Lâ hüve velâ gayruh').

Güneşin ışığı güneşin kendisi değildir ama güneşten ayrı bağımsız bir varlık da değildir. Sıfatlar Zât'ın kâinattaki tecellî yüzleridir.

Fasıl III: Vücûd-ı Mutlak ile Vücûd-ı Mukayyed Ayrımı

Eserde varlık iki mertebede tahlil edilir:

• Vücûd-ı Mutlak: Hiçbir şarta, sebebe ve kayda bağlı olmayan, zâtı gereği var olan Cenâb-ı Hakk'ın varlığıdır.
• Vücûd-ı Mukayyed: Varlık nûrunu Hakk'tan alan, zaman ve mekân kayıtlarıyla sınırlanmış mahlûkatın gölge varlığıdır.

Fasıl IV: İmkân Âlemi ve Eşyanın Hakiki Mahiyeti

Konevî 'Mümkin' (olması da olmaması da eşit olan varlıklar) âlemini inceler. Mümkinler kendi zâtlarında yokluğa (ademe) mahkûmdurlar.

Hakk'ın 'Kün' (Ol!) emri ve iradesi tecelli ettiği müddetçe varlık sahnesinde kalırlar; ilâhî nazar bir an çekilse bütün kâinat anında mutlak ademe gömülür.

Fasıl V: Melekûtî Âlemler ile Mülk Âleminin İrtibatı

Âlemler birbirine kopuk adacıklar değildir; aralarında kesintisiz bir 'Feyiz ve İstidat' cereyanı vardır. Melekût âlemi, mülk âleminin yazılımı ve kalıbıdır.

Yeryüzünde vuku bulan her bir hadise, önce melekût semâsında takdir edilir ve melekler vasıtasıyla yeryüzüne indirilir.

Fasıl VI: İnsanın Varlık Aynasındaki Merkezî Konumu

Konevî en-Nusûs'ta insanı kâinatın özeti ve varlık ağacının meyvesi olarak tanımlar. Bütün felekler ve melekler insana hizmet için teshir edilmiştir.

Çünkü ilâhî isimlerin tamamını aynı anda idrak edip yansıtabilecek tek ayna kâmil insanın kalbidir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Hakk'ın Halkta, Halkın Hakk'ta Müşahedesi

En yüksek tefekkür makamı; ne Hakk'ı görüp halkı inkâr etmek (cezbe/sekir hali), ne de halka dalıp Hakk'ı unutmaktır (gaflet hali).

Hakiki kâmil arif; bir gözüyle kesreti (halkı), diğer gözüyle vahdeti (Hakk'ı) aynı anda müşâhede eden 'Zü'l-Ayneyn' (İki Gözlü) velîdir.