et-Ta'arruf li-Mezhebi Ehli't-Tasavvuf: Tasavvufun İlk Anayasası ve Temel İlkeleri

Hicrî 4. asrın büyük Buharalı mutasavvıfı ve fakihi Ebû Bekr Muhammed b. İshâk el-Kelâbâzî'nin (v. 380 / 990) kaleme aldığı et-Ta'arruf li-Mezhebi Ehli't-Tasavvuf, İslâm tasavvuf tarihinin ilk ve en muteber el kitabıdır. Şihâbüddîn es-Sühreverdî'nin 'Levle't-Ta'arruf le-mâ urife't-tasavvuf' (et-Ta'arruf olmasaydı tasavvuf bilinmezdi) vecizesiyle övdüğü bu eser; tasavvufun bid'at ve sapkınlıklardan uzak, bütünüyle Kitap ve Sünnet temelli bir zühd ve ihsan mektebi olduğunu Ehl-i Sünnet akāidi dairesinde ispat etmiştir.

Kelâbâzî esere sûfîlerin inanç esaslarını beyan ederek başlar: Cenâb-ı Hakk'ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde birliği; cisim, aza, mekân ve zamandan münezzeh oluşu; Kur'an'ın mahlûk olmayan ezelî kelâmullah olduğu; peygamberlerin masumiyeti ve sahâbenin hürmeti. Tasavvuf ehlinin akāidde Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in en sarsılmaz müdafileri olduğunu gösterir.

Sâlikin mânevî yolculuğa çıkarken attığı ilk adım: Geçmiş günahlardan samimi bir pişmanlıkla tövbe etmek; Hakk'a yönelip nefsin arzularından yüz çevirmek (inâbe); şüpheli şeylerden kaçınmak (vera') ve kalpten fâni dünya muhabbetini söküp atmak (zühd). Kelâbâzî, bu makamların nebevî nasslarla çerçevesini çizer.

Seyr-i sülûkun çetin durakları: Musibetlere feryat etmeksizin tahammül etmek (sabır); başa gelen acı ve tatlı her takdire kalben teslim olmak (rızâ); rızkı ve âkıbeti yalnız Allah Teâlâ'ya havale ederek sebeplere değil Müsebbib'e bel bağlamak (tevekkül).

Tasavvufun en derin rûhânî mertebeleri: Kulun kendi iradesinden, hevalarından ve nefsanî sıfatlarından fâni olması (fenâ); Hakk'ın rızâsıyla, ahlâkıyla ve dâimî şühûduyla bâkî kalması (bekā). Kelâbâzî, fenânın zâtın yok olması değil, nefsânî arzuların izale edilmesi olduğunu Ehl-i Sünnet çizgisiyle şerheder.

Zikir ve tefekkür anında kalbe doğan ilâhî tecellilerin uyandırdığı vecd hali; sekr (mânevî sarhoşluk) esnasında sûfîlerin ağzından dökülen şathiyyat türü sözlerin hüsn-i zanna hamledilme şartları; ancak sahv (uyanıklık) makamının şeriatın ölçüsü olarak sekr makamından daima üstün olduğu hakikati.

et-Ta'arruf; tasavvufun zâhir şeriatına zıt bâtınî bir fırka olmadığını, bilakis şeriatın rûhu, kalbin takvâsı ve nebevî ahlâkın kemâli olduğunu bütün asırlara ilan eden bir meş'aledir. Kelâbâzî, kulu lafızcılıktan kurtarıp ihsan ufkuna ulaştırır.