İznik Orhaniye Medresesi ve Osmanlı İrfan Omurgası: Hikmet-Fıkıh İttisâli

Fasıl I: Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Felsefesi ve İlk Medrese

731 (1331) senesinde Orhan Gazi tarafından fethedilen İznik'te kurulan 'İznik Orhaniye Medresesi'; 600 yıl boyunca üç kıtada hüküm sürecek olan Osmanlı cihan devletinin zihnî, fıkhî ve mânevî temel taşını koymuştur.

Osmanlı Devleti sadece kılıçla kurulmuş bir askerî güç değil; bilakis kökleri İbnü'l-Arabî, Sadreddîn Konevî, Şeyh Edebâlî ve Dâvûd-ı Kayserî'ye dayanan muhkem bir 'İrfan ve Hikmet Devleti'dir. Bu devletin ilk rektörü ve kurucu aklı ise Dâvûd-ı Kayserî'dir.

Fasıl II: Orhan Gazi ve Dâvûd-ı Kayserî: Kılıç ile Kalemin İttifakı

Orhan Gazi, İznik Medresesi'nin başına geçmesi için devrin en büyük allâmesi ve arifi olan Dâvûd-ı Kayserî'yi bizzat davet etmiş, ona günlük 30 akçe gibi o dönemin en yüksek müderrislik tahsisatını bağlamış ve vakıflar tesis etmiştir.

Kılıç ile kalemin, gaza ile hikmetin bu muazzam ittifakı; Osmanlı idarecilerinin âlimlere ve ariflere hürmetini devletin bekâ şartı kılmıştır. Kayserî, devlete adalet ve tevhid şuuru aşılayan ulu bir çınar olmuştur.

Fasıl III: Şeriat, Tarikat ve Hakikat Bütünlüğü

İznik Medresesi'nin en büyük hususiyeti; medrese ile tekkeyi, fıkıh ile tasavvufu, zâhir ile bâtını birbirine düşman kılmayıp aynı bedenin iki uzvu haline getirmesidir.

Dâvûd-ı Kayserî bir taraftan Hanefî fıkhını ve fıkıh usûlünü en ince teferruatına kadar okuturken, diğer taraftan Fusûsu'l-Hikem ve tasavvuf metafiziğini medresenin en üst tedrisatına yerleştirmiştir. Böylece zâhirî şekilciliğe hapsolmayan, bâtınî laubaliliğe de düşmeyen dengeli bir İslâm toplumu yetişmiştir.

Fasıl IV: Medresede Tasavvuf ve Nazari İrfanın Tedrisi

Kayserî'nin başlattığı gelenek sayesinde Osmanlı medreseleri; kelâm ile tasavvufu harmanlayan 'Muhakkikîn' (hakikat ehli) âlimler yetiştirmiştir. Talebeler bir yandan mantık, hendese ve astronomi tahsil ederken, diğer yandan nefis terbiyesi ve ahlâk-ı hamîde kuşanmışlardır.

Bu tedrisat sistemi, Osmanlı bürokrasisini ve kadılarını rüşvetten, zulümden ve kibre kapılmaktan koruyan melekûtî bir ahlâk kalkanı olmuştur.

Fasıl V: Şeyh Edebâlî, Dâvûd-ı Kayserî ve Molla Fenârî Silsilesi

Osmanlı irfan omurgası kesintisiz bir nûr silsilesidir:

• Şeyh Edebâlî: Osman Gazi'nin mürşidi, devletin manevî mayası ve fütüvvet pîri.
• Dâvûd-ı Kayserî: Orhan Gazi'nin başmüderrisi, nazari irfanın ve medresenin kurucusu.
• Tâceddîn-i Kürdî ve Alâaddîn Ali Esved: Kayserî'nin talebeleri ve irfan köprüsü.
• Molla Fenârî: Osmanlı'nın ilk Şeyhülislâmı, Kayserî'nin fikrî vârisi ve *Misbâhu'l-Üns* şârihi.
• Akşemseddin: Fâtih Sultan Mehmed'in mürşidi ve İstanbul'un fethinin mânevî fâtihi.

Fasıl VI: Cihan Hâkimiyeti Mefkûresinin Mânevî Temelleri

Osmanlı'nın 'Nizâm-ı Âlem' ve 'İ'lâ-yı Kelimetullâh' gayesi; Vahdet-i Vücûd felsefesinin siyasî ve içtimaî sahaya yansımasıdır. Âlem bir ise, o âlemde ilâhî adaletin nizamı hâkim olmalıdır.

Farklı din, ırk ve dillerden kavimleri asırlarca sulh ve adalet içinde bir arada yaşatan Osmanlı hoşgörüsü (istimâlet); Dâvûd-ı Kayserî'nin temsil ettiği varlığa Hakk'ın tecellîsi gözüyle bakma irfânının tabiî bir meyvesidir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Asırlar Süren Adalet ve Hikmet Mirası

Dâvûd-ı Kayserî 1350 senesinde İznik'te dâr-ı bekāya irtihal etmiş ve türbesi İznik surlarının dışındaki Çınarlı mevkiine defnedilmiştir. Ancak onun İznik Medresesi'nde yaktığı hikmet meşalesi, asırlar boyunca Osmanlı medeniyetinin yolunu aydınlatmıştır.

Sihravemen Kayserî Külliyatı; bu köklü medeniyet ruhunu ve cihan devletinin manevî mimarisini günümüz araştırmacılarına armağan eder.