Fasıl I: Kazâ ve Kader Probleminin Metafizik Çerçevesi
İslâm düşüncesinde kelâmcıların, felsefecilerin ve mutasavvıfların asırlarca tartıştığı en çetin mesele 'Kazâ ve Kader' (İlâhî Takdir ve İnsanın İradesi) problemidir. Kemâleddîn Abdürrezzâk el-Kâşânî; bu girift düğümü Vahdet-i Vücûd ve A'yân-ı Sâbite ontolojisiyle çözen meşhur *Risâle fi'l-Kazâ ve'l-Kader* eserini telif etmiştir.
Kâşânî'ye göre 'Kazâ'; eşyanın hakikatlerinin ve hükümlerinin ezelî ilâhî ilimde (Levh-i Mahfûz / Akl-ı Küll) toptan ve icmâlen takdir edilmesidir. 'Kader' ise bu hükümlerin zaman ve mekân şartları içinde tafsîlen ve ölçüyle vücûda gelmesidir.
Fasıl II: Kâşânî'nin Cebir ve İhtiyar İkilemine İrfânî Çözümü
Kâşânî hem insanı rüzgârın önündeki kuru yaprak sayan katı Cebriyye'yi hem de insanı kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı gören Mu'tezile'yi reddeder.
İnsanın ihtiyarı (seçme kabiliyeti) vardır; fakat bu ihtiyar da Cenâb-ı Hakk'ın insana bahşettiği melekûtî bir kuvvettir. Kul seçer ve kesbeder; Allah ise o seçimi yaratır.
Fasıl III: İlâhî İlim ve Levh-i Mahfûz: Bilgi Zorlayıcı Değildir
Kâşânî kadîm İslâm kuralını hatırlatır: 'İlim mâlûma tâbidir; mâlûm ilme tâbi değildir.' Yani Allah Teâlâ bir kulun ne yapacağını bildiği için kul öyle yapmaz; kul kendi iradesiyle öyle yapacağı için Allah ezelî ilmiyle onu öylece bilir.
İlâhî ilim zorlayıcı (cebr edici) bir baskı unsuru değil; kâinatın zamanlar üstü ezelî aynasında eşyayı olduğu gibi ihata eden mutlak ışıktır.
Fasıl IV: A'yân-ı Sâbite'nin Kendi İstidadını Talep Etmesi Sırrı
Kâşânî meselenin en derin metafizik sırrını fısıldar: Her varlığın ilâhî ilimdeki ezelî hakikati olan 'Ayn-ı Sâbitesi', lisan-ı istidat ile Cenâb-ı Hak'tan neyi talep etmişse; Hak Teâlâ ona ancak talep ettiği kaderi vermiştir.
Dolayısıyla hiç kimse kaderinden ötürü Allah'ı suçlayamaz; zira kaza ve kader, insanın kendi ezelî hakikatinin aynadaki yansımasından ibarettir.
Fasıl V: Cüz'î İrâde ve Ahlâkî Sorumluluğun Meşruiyeti
Şayet kader varsa peygamberlerin gönderilmesinin, emir ve yasakların, cennet ve cehennemin hikmeti nedir? Kâşânî açıklar: İnsandaki cüz'î irade, imtihan sırrının temel taşıdır.
İnsan hayrı veya şerri tercih etme hürriyetine sahiptir. Bu hürriyet olmasaydı adalet ve ahlâkın hiçbir manası kalmazdı.
Fasıl VI: Duâ, Tevekkül ve Kazânın Kazâ ile Def'i
Hadîs-i şerîfte buyrulan 'Kazâyı ancak duâ geri çevirir' sırrını Kâşânî şöyle izah eder: Duâ da kaderin bir parçasıdır! Allah bir belayı takdir etmişse, o belanın duâ ile def'edileceğini de ezelde takdir etmiştir.
Kaza kazayla def'edilir; susuzluğun kaza olması gibi su içmenin de bir kaza ve tedbir olması misalidir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Rızâ Makamı ve Ezelî Takdire Teslimiyet
Kader risâlesinin nihai irfânî meyvesi 'Rızâ'dır. Başına gelen musibetlerde kaderi suçlayıp isyan etmek yerine, her hâlin arkasındaki ilâhî hikmeti tefekkür eden kul, iki cihanda kederden azade olur.
Sihravemen Kazâ ve Kader Külliyatı; aklın en çetin sorularına kalbin en mutmain tevhîd cevabını sunar.