Istılâhâtü's-Sûfiyye ve İrfan Terimleri Külliyatı

Fasıl I: Istılâhâtü's-Sûfiyye'nin Telif Gayesi ve Tasavvuf Dili

Tasavvuf ve irfan ehlinin zevk, vecd ve keşf yoluyla müşâhede ettikleri gaybî hakikatleri ifade etmek için kullandıkları özel dil, asırlar boyu zâhir ulemâsı tarafından yanlış anlaşılmış veya tekfir edilmiştir. İşte bu yanlış anlamaları izale etmek ve irfan kavramlarını berrak bir felsefî intizamla tanımlamak üzere Kemâleddîn Abdürrezzâk el-Kâşânî *Istılâhâtü's-Sûfiyye* (Tasavvuf Terimleri) adlı şaheserini telif etmiştir.

Bu eser, alfabetik nizamda yüzlerce ıstılahı zâhir ve bâtın dengesi içinde, hem Ekberî metafiziğin hem de sülûk ahlâkının prizmasından geçirerek tanımlayan ilk ve en yetkin tasavvuf ansiklopedisidir.

Fasıl II: Vahdet, Kesret ve Taayyün Mertebeleri

Kâşânî sözlüğünde varlığın tekliği (Vahdetü'l-Vücûd) ile çokluk (Kesret) arasındaki ilişkiyi 'Taayyün' mertebeleriyle açıklar:

• Lâ-Taayyün (Âmâ / Gayb-ı Mutlak): Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir isim, sıfat ve nispetle kayıtlanmadığı zâtî mertebesi.
• Taayyün-i Evvel (Vahdet / Hakîkat-i Muhammediyye): Zât'ın kendi zâtını, isimlerini ve sıfatlarını icmâlen bildiği ilk nurani uyanış.
• Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet): İsim ve sıfatların tafsîlen bilindiği ve A'yân-ı Sâbite'nin ilâhî ilimde sübût bulduğu mertebe.

Fasıl III: Cem', Fark ve Cem'u'l-Cem' Sırrı

Kâşânî tevhid idrakinin üç kademesini şöyle formüle eder: 'Fark' mertebesi, halkı görüp Hakk'tan gafil olmaktır (avâmın hali). 'Cem'' mertebesi, Hakk'ı görüp halkı tamamen yok saymak ve eşyayı unutmaktır (cezbe ehlinin hali).

'Cem'u'l-Cem'' (Toplanmanın Toplanması) ise kâmil ariflerin makamıdır: Kesret içinde Vahdet'i, Vahdet içinde kesreti müşâhede etmek; halkı görmekle Hakk'tan, Hakk'ı görmekle halktan perdelenmemektir.

Fasıl IV: Fenâ fillâh ve Bekā billâh: Nefsin Ölümü ve Ruhun Ebediyeti

Istılâhât'ta 'Fenâ'; kulun kendi izâfî ve vehmî varlığından, irâdesinden ve sıfatlarından sıyrılarak Allah'ın varlığında erimesidir. Fenâ-i Ef'âl, Fenâ-i Sıfât ve Fenâ-i Zât olarak üç derecedir.

'Bekā' ise yok oluşun ardından gelen diriliştir. Kul, Hakk'ın ahlâkıyla ahlâklanmış, Hakk'ın gözüyle gören, kulağıyla işiten ve eliyle tutan kudsî bir halife olarak cemiyete geri döner.

Fasıl V: Tecellî, Şühûd ve Mükâşefe Dereceleri

Kâşânî gaybî idrakin basamaklarını incelikle ayırır: 'Muhâdara' delillerle kalbin huzur bulması; 'Mükâşefe' gayb perdesinin aralanarak kalbe şüphe götürmez nûrların doğmasıdır.

'Müşâhede' (Şühûd) ise arifin doğrudan doğruya Zât ve Esmâ tecellîlerini kalb gözüyle temaşa etmesidir. Tecellîde ikilik kalkar; 'Gören de O'dur, görünen de O.'

Fasıl VI: Hâl ile Makam Arasındaki Kat'î Tefrik

Kâşânî meşhur tasavvuf ayrımını en berrak tarifine kavuşturur: 'Hâl'; kulun iradesi olmaksızın kalbe şimşek gibi aniden doğan ve hızla kaybolan melekûtî feyiz ve neş'elerdir (kabz, bast, vecd gibi).

'Makam' ise gayret, riyâzet ve sebat ile kazanılan, kulda kalıcı ve sabit bir ahlâk haline gelen menzillerdir (tevbe, zühd, tevekkül, rızâ gibi). Hâller makamların habercisidir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Lafızdan Mânâya, Mânâdan Hakikate İntikal

Istılâhâtü's-Sûfiyye; sâlike kuru bir terminoloji ezberletmek için değil, kalbî pusulayı doğru kıbleye ayarlamak için telif edilmiştir. Bu ıstılahları tadan kimse, ehl-i irfanın meclisinde yabancı kalmaz.

Sihravemen Istılâhât Külliyatı; irfan dilinin bu abidevî sözlüğünü tahkikli şerhiyle ilim taliplilerine sunar.