Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm: Rivâyet ve Dirâyet Metodolojisinin Zirvesi

Hicrî 701-774 (Milâdî 1301-1373) yılları arasında Dımaşk (Şam) ilim havzasında yetişen İmâm İmâdüddîn Ebü'l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr el-Kureşî, İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en büyük müfessir, muhaddis ve tarih allâmelerindendir. İbn Teymiyye, Mizzî, Zehebî ve İbn Kādî Şühbe gibi devrin kutup âlimlerinin rahle-i tedrîsinde yetişen İbn Kesîr, rivâyet ilimlerini fevkalâde bir dirâyet ve fıkıh şuuruyla meczetmiştir.

Onun telif ettiği Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm, telif edildiği günden bugüne İslâm dünyasında en güvenilir, en çok okunan ve üzerine en çok müracaat edilen başvuru kaynağı olmuştur. İbn Kesîr, lafızların peşinde boğulmadan doğrudan vahy-i ilâhînin maksadına, sahâbenin fehmine ve sünnetin tefsirine odaklanmıştır.

İbn Kesîr tefsirinin en mühim ve kurucu metodolojik rüknü, Kur'an'ın yine Kur'an ile açıklanması esasıdır. Müellife göre bir âyetin mücmel (özet) bıraktığı hakikati, bir başka sûredeki mufassal (ayrıntılı) âyet şerheder; bir yerde mutlak zikredilen hüküm, diğer bir âyetle takyid edilir.

Bu metodoloji, vahy-i ilâhînin kendi içinde bir tenakuz taşımadığını ve en mükemmel tefsirci olarak yine vahy-i ilâhînin bizzat kendisini gösterir. İbn Kesîr, her âyetin tahlilinde evvelemirde benzer lafız ve mânâ taşıyan diğer âyet-i kerîmeleri sıralayarak tevhîdî bir metin bütünlüğü kurar.

Kur'an'ın Kur'an ile izahından sonraki ikinci temel basamak, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetiyle tefsirdir. Zira Cenâb-ı Hak: 'Sana da bu zikri (Kur'an'ı) indirdik ki, insanlara kendileri için indirileni açıklayasın' (en-Nahl 16/44) buyurarak Peygamberimiz'e tebyîn (açıklama) vazifesini tevdi etmiştir.

İbn Kesîr, bir hadis hâfızı olması hasebiyle âyetlerin tefsirinde sahih, hasen ve zayıf hadisleri titizlikle tefrik eder; Kütüb-i Sitte, Müsned-i Ahmed ve diğer muteber hadis külliyatlarındaki rivayetleri senedleriyle tahlil ederek sünnetin vahy-i gayr-i metlüv olarak âyetleri nasıl şerhettiğini ortaya koyar.

Üçüncü aşamada İbn Kesîr, vahyin nüzûlüne bizzat şahit olan, âyetlerin iniş sebeplerini (esbâb-ı nüzûl) ve Peygamber ahlâkını en yakından müşahede eden sahâbe-i kirâmın fehmine müracaat eder. Başta Dört Halife olmak üzere Abdullah b. Mes'ûd ve 'Tercümânü'l-Kur'ân' lakaplı Abdullah b. Abbas hazretlerinin tefsir rivayetleri esere zenginlik katar.

Sahâbeden sonra Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Hasan-ı Basrî, Katâde ve Atâ gibi tefsirde imamlaşmış Tâbiîn tabakasının kavilleri titizlikle derlenir ve aralarındaki lafzî ihtilafların hakikatte tenevvü' (çeşitlilik) ihtilafı olduğu gösterilir.

İbn Kesîr tefsirinin İslâm tefsir tarihindeki en büyük tecdid ve ıslah hamlesi, İsrâiliyyât'a karşı takındığı tavizsiz tenkitçi tavırdır. Önceki bazı müfessirlerin naklettiği Tevrat ve İncil kökenli uydurma rivayetleri, peygamberlerin masumiyetine halel getiren kıssaları şiddetle reddetmiştir.

İbn Kesîr, İsrâiliyyât'ı üç kategoriye ayırmıştır: Şeriatımıza uygun olanlar (kabul edilir), şeriatımıza zıt olanlar (kesinlikle bâtıldır ve reddedilir), doğruluğu veya yanlışlığı bilinmeyen sükût edilen rivayetler (dinde delil teşkil etmez). Bu tenkit süzgeci tefsir ilmini asılsız hurafelerden arındırmıştır.

Ahkâm âyetlerinin tefsirinde İbn Kesîr, bir fakih basiretiyle dört hak mezhebin (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) görüşlerini zikreder. Şâfiî mezhebine mensup olmakla birlikte mezhep taassubundan tamamen uzaktır; nassın zahirine ve sahih sünnete en uygun olan görüşü delilleriyle tercih eder.

Fıkhî tartışmalarda cedel ve kelâmî çekişmelere girmeksizin, Kur'an'ın ibadet ve muameleat nizamını en mutedil, sâde ve amel edilebilir hüviyette müminlere takdim eder.

İbn Kesîr'in Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'i, vahy-i ilâhînin kudsî safiyetini insan aklının felsefî vehimlerinden ve hurafelerden koruyan bir muhafız kalesidir. Kur'an'ı anlamak, O'nun indirildiği pâk nebevî iklimde nefes almayı ve sahâbenin teslimiyetiyle teslim olmayı iktiza eder.

Bu tefsir, akıl ile nakil arasındaki çatışma iddialarını kökünden bertaraf ederek, selîm aklın ancak sahih nakil rehberliğinde hakiki irfân ve marifetullah nuruna erişebileceğini ebedîyen tescil etmiştir.