İbn Kesîr'in Tasavvuf ve Zühd Anlayışı: Şeriat-Hakikat Dengesi

Modern devirde bazı çevreler İbn Kesîr'i tasavvuf düşmanı gibi takdim etmeye çalışmışsa da, onun eserleri bizzat incelendiğinde bu iddianın tamamen asılsız olduğu görülür. İbn Kesîr, Kitap ve Sünnet dairesinde kalan hakiki tasavvuf ve zühdün en samimi savunucularındandır.

O, Cüneyd-i Bağdâdî, Hasan-ı Basrî, Fudayl b. İyâz ve İbrâhim b. Edhem gibi ilk dönem mutasavvıflarını hürmetle 'evliyâullah ve eimme-i hüdâ' olarak yâd eder.

İbn Kesîr'in tasavvufta benimsediği ana mihver Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî hazretlerinin meşhur düsturudur: 'Bizim bu ilmimiz Kitap ve Sünnet ile kayıtlıdır. Kur'an'ı ezberlemeyen ve hadis yazmayan kimseye bu yolda uyulmaz.'

Şeriata kıl kadar aykırı düşen her türlü keşif, rüya ve vecd iddiası bâtıldır. Hakiki velâyet, sünnete mutlak ittibâdan ibarettir.

İbn Kesîr, tefsirinde ve tarihinde kalbin riyâ, kibir, haset ve dünya sevgisinden arındırılmasını emreden âyetleri büyük bir vecd ile şerheder. Zühd, dünyayı elden çıkarmak değil, kalbe sokmamaktır.

Seherlerde istiğfar eden, gözyaşı döken ve nefsini muhasebeye çeken mutasavvıfların menkıbelerini ibret levhaları olarak nakleder.

İbn Kesîr'in şiddetle tenkit ettiği husus, tasavvuf kılıfı altında şeriatın emir ve yasaklarını askıya alan 'İbâhiyye' fırkaları ve hakikate erince namazın düşeceğini iddia eden zındıklardır.

Şeriat olmaksızın hakikat iddiasında bulunmanın şeytanî bir aldanış olduğunu açıklar. En büyük velî bile olsa hiçbir mükellef teklif-i ilâhîden muaf tutulamaz.

Vahdet-i Vücûd nazariyesinin bazı ham takipçileri tarafından yanlış anlaşılarak mahlûk ile Hâlık'ı birleştiren 'hulûl' ve 'ittihâd' anlayışlarına yönelttiği tenkitler.

Hakk Teâlâ zâtı ve sıfatlarıyla mahlûkattan münezzehtir; kul ne kadar yükselirse yükselsin ebediyyen kuldur, Rab ise ebediyyen Rab'dir.

Evliyâullahın kerameti haktır ve Ehl-i Sünnet akidesinin bir rüknüdür. Ancak İbn Kesîr, keramete aşırı bel bağlamayı tenkit eder; en büyük keramet dinde istikamet üzere yaşamaktır.

Havada uçmak veya suda yürümek kâfirlere de müyesser olabilir; fakat sünnete uygun bir hayat yaşamak ancak Allah'ın velî kullarına mahsustur.

İbn Kesîr'in irfânî portresi, zâhir ile bâtını, şeriat ile hakikati kusursuz bir tevhîd dengesinde birleştiren kâmil bir âlim profilidir.

İlimsiz amel karanlık, amelsiz ilim vebâldir. Mümin hem şeriatın emirlerini harfiyen yerine getiren bir mücahid, hem de seherlerde gözyaşıyla Rabbine yalvaran bir derviştir.