el-Bidâye ve'n-Nihâye: Yaratılışın Başlangıcından Kıyâmetin Sonuna

İmâm İbn Kesîr'in 14 büyük ciltten oluşan şaheseri el-Bidâye ve'n-Nihâye (Başlangıç ve Son), varlığın ilk yaratılışından başlayıp kıyamet gününe, cennet ve cehennem ahvâline kadar bütün bir varoluş seyrini kucaklayan evrensel bir İslâm tarih felsefesidir.

İbn Kesîr tarihi rastgele hadiseler yığını değil, Cenâb-ı Hakk'ın Sünnetullâh kanunları dairesinde cereyan eden, ibret levhalarıyla dolu ilâhî bir imtihan sahnesi olarak tahlil eder.

Eserin 'el-Bidâye' (Başlangıç) kısmı, Arş-ı Âzam'ın su üzerinde yaratılışı, Levh-i Mahfûz, Kalem'in ilk kelamı ve melekût âleminin tanzimi ile başlar. Hadîs-i şerîflerin rehberliğinde yedi kat semâvâtın ve arzın yaratılışı kozmolojik bir azametle şerhedilir.

Cenâb-ı Hak kâinatı hikmetle donatmış, her feleğe ve her melek zümresine vazifesini ilham etmiştir. Maddî âlem, gayb âleminin nurlu emriyle şekillenmiş ve insanoğlunun hilafetine beşik kılınmıştır.

İbn Kesîr'in tarihinde peygamberler tarihi (Kasasü'l-Enbiyâ) çok müstesna bir yer tutar. Hz. Âdem'den Hz. Îsâ'ya kadar bütün peygamberlerin tevhîd mücadelesi, kavimlerine yaptıkları çağrılar ve inkârcıların uğradığı helakler Kur'an âyetleri ve sahih hadislerle nakledilir.

İbn Kesîr, İsrailiyyat'ın peygamberler hakkındaki yakışıksız iftiralarını tek tek çürütmüş; enbiyânın ismetini, iffetini ve tebliğdeki azametini muhafaza etmiştir.

Eserin merkezî mihveri, Fahr-i Kâinât Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) kutlu sireti ve sahâbe-i kirâmın asrıdır. Risâlet öncesi Mekke cahiliyesi, Hira nûru, nübüvvet çileleri, Hicret ve Medine İslâm Devleti'nin kuruluşu eşsiz bir vukufla tasvir edilir.

Gazveler, Bedir, Uhud, Hendek ve Mekke'nin fethi sadece askerî hadiseler olarak değil, kalplerin tevhidle fetholunması ve İslâm ahlâkının yeryüzüne hâkim kılınması zaviyesinden anlatılır.

Dört Halife devri, adalet ve şûrâ nizamının zirvesi olarak sergilenir. Sâsânî İmparatorluğu'nun çöküşü, Bizans'ın hezimeti, Kudüs'ün fethi ve Şam ile Mısır'ın nura kavuşması safha safha kaydedilir.

İbn Kesîr, sahâbeler arasında vukû bulan iç hadiselerde (Cemel ve Sıffîn) Ehl-i Sünnet'in adil ve hürmetkâr çizgisini korumuş; sahâbenin içtihat farklarını fitne fesat nazarıyla değil, hüsn-i zan ve hakkaniyet ölçüsüyle değerlendirmiştir.

Tarihin akışı içinde Emevîler, Abbâsîler, Selçuklular, Eyyûbîler ve Memlûklar devirleri, İslâm medeniyetinin yükseliş ve buhran dönemleriyle incelenir. İlim meclisleri, ulemâ biyografileri, Moğol istilasının dehşeti ve Haçlı seferlerine karşı verilen destansı cihatlar tarafsızca aktarılır.

Tarih yazıcılığında vefeyât (yıllık âlim ve ricâl biyografileri) geleneğini mükemmelleştiren İbn Kesîr, her yılın sonunda o yıl vefat eden âlimleri, velîleri ve devlet adamlarını kemâl-i edeple tanıtır.

el-Bidâye ve'n-Nihâye'nin bize verdiği en derin ders, fânî saltanatların, kralların ve orduların gelip geçiciliğidir. Mülk yalnız ve ancak el-Melik ve el-Kuddûs olan Allah Teâlâ'nındır.

Zaman nehri durmaksızın ebediyete doğru akmaktadır. Akıllı kimse, geçmiş kavimlerin harabelerinden ibret alan ve amel defterini Hakk'ın rızâsıyla doldurarak Mahkeme-i Kübrâ'ya hazırlanan ârif kimsedir.