ed-Dürerü'l-Kâmine ve İnbâü'l-Gumr: Hicrî Sekizinci Asrın Ulemâ ve Meşâyih Panoraması

Hâfız İbn Hacer el-Askalânî sadece bir hadis ve fıkıh kutbu değil, aynı zamanda İslâm tarihinin ve biyografi ilminin en büyük üstatlarındandır. ed-Dürerü'l-Kâmine fî A'yâni'l-Mieti's-Sâmine ve İnbâü'l-Gumr bi-Ebnâi'l-Umr eserleriyle İslâm medeniyetinin 14. ve 15. yüzyıllarını ölümsüzleştirmiştir.

Eserde hicrî 701-800 yılları arasında vefat etmiş âlimler, kādılar, edîpler, şairler, sultanlar ve mutasavvıflar alfabetik olarak kaydedilmiştir. İbn Hacer, her şahsiyetin ilmî derecesini, ahlâkî vasıflarını, eserlerini ve vefat tarihlerini tarafsız bir mîzânla kaleme almıştır.

İbn Hacer, dönemin büyük sufilerini, tarikat pîrlerini ve zâhidlerini hürmetle anar. Onların kerâmetlerini, zühd hayatlarını, halkı irşad edişlerini ve sultanlara karşı hakkı tavsiye eden dik duruşlarını tarihin altın sayfalarına nakşeder.

İnbâü'l-Gumr, İbn Hacer'in bizzat şahit olduğu 1372-1446 yılları arasındaki siyasî, içtimaî, ilmî ve tabiat olaylarını kronolojik olarak kaydettiği muazzam bir tarihtir. Nil nehrinin taşması, veba salgınları, Timur istilası ve Memlûk idaresi eserde canlı bir dille tasvir edilir.

İbn Hacer veba salgınlarında üç kız evladını kaybetmiş ve bu acı tecrübeden sonra Bezlü'l-Mâ'ûn fî Fazli't-Tâ'ûn adlı meşhur eserini kaleme almıştır. Salgın anında sabır, tevekkül, karantina tedbirleri ve vefattan sonraki şehitlik sevabı Nebevî delillerle izah edilmiştir.

Tarih yazıcılığında İbn Hacer son derece dürüsttür. Kādıların, müftülerin ve devlet ricalinin rüşvete, liyakatsizliğe ve adaletsizliğe saptığı halleri korkusuzca kaydeder; ilmin izzetini her türlü dünyevî makamın üstünde tutar.

İbn Hacer'in tarih ve terâcim eserleri; fâni krallıkların, zenginliklerin ve saltanatların geçip gittiğini, geriye ancak Allah rızası için yapılan ihlâslı amellerin ve faydalı ilmin kaldığını haykıran muazzam bir irfan ve ibret aynasıdır.