Fasıl I: Tâcü'l-Arûs'un Gayesi: Kalbi Süslenen Bir Geline Dönüştürmek

İbn Atâullâh el-İskenderî'nin tasavvuf ahlâkına dair en samimi, en dokunaklı eseri *Tâcü'l-Arûs el-Hâvî li-Tehzîbi'n-Nüfûs* (Nefislerin Terbiyesini İhtiva Eden Gelin Tacı)'dır.

İbn Atâullâh kalbi, padişahın huzuruna çıkarılacak bir geline benzetir: Nasıl ki bir gelin düğün gününde kirli, lekeli ve yırtık elbiselerle güveyin karşısına çıkamazsa; insan kalbi de günah, riyâ, kibir ve kin paslarıyla Arş'ın Padişahı olan Allah'ın huzuruna çıkamaz. Bu eser, kalbi melekûtî nûrlarla süsleyen bir gelin tacıdır.

Fasıl II: Tövbenin Hakikati: 'Gözyaşıyla Yıkanmayan Kalp Temizlenmez'

Eser samimi bir tövbe çağrısıyla başlar. Tövbe sadece dille 'Estağfirullâh' demek değildir; işlenen günaha kalben pişman olmak, derhal terk etmek ve bir daha dönmemeye azmetmektir.

Kul geçmiş günahlarını düşündükçe gözyaşı dökmeli, kalbini istiğfar suyu ile yıkamalıdır. Ağlamayan göz, katılaşmış kalbin en acı feryadıdır.

Fasıl III: Dilin Âfetleri: Gıybet, Yalan ve Mâlâyânî

Tâcü'l-Arûs uzuvların korunmasında en büyük tehlikenin dil olduğunu vurgular: Bir kıvılcım koca bir ormanı yaktığı gibi, dilden çıkan tek bir gıybet veya dedikodu da binlerce rekat namazın ve zikrin sevabını kül eder.

Sâlik dilini zikrullâha alıştırmalı; hayır söylemeyecekse mutlak sükûtu tercih etmelidir.

Fasıl IV: Dünyanın İğretiliği ve Ölümün Düşünülmesi (Râbıta-i Mevt)

İbn Atâullâh dünyayı geçici bir gölgeye, insanın ömrünü ise eriyen bir buza benzetir. Her nefes, kabre doğru atılmış geri dönülmez bir adımdır.

Ölümü sıkça hatırlayan kimsenin kalbinde dünya hırsı söner, kibir kırılır ve ibadetlerine derin bir huşû ve samimiyet gelir.

Fasıl V: Riyâ ve Gösteriş Tuzağı: İhlasın Korunması

İbadetlerin en sinsi zehri 'Riyâ'dır. İnsanların görmesi, övmesi veya takdir etmesi için yapılan amel; içine necaset karışmış süte benzer; Cenâb-ı Hak asla kabul buyurmaz.

Hakiki mü'min amellerini gizler; sağ elinin verdiğini sol elinden saklar ve tenhâ gecelerde Rabbiyle baş başa kalmanın lezzetine erer.

Fasıl VI: Salihlerle Beraberlik ve Kötü Arkadaştan Kaçış

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) misk kokucusu ile demirci körükçüsü misali: İyilerle oturanın üzerine misk kokusu siner; kötülerle oturanın ise elbisesi yanar veya üzerine is bulaşır.

Kalbi gafletten kurtarmanın en hızlı yolu; Allah'ı hatırlatan, sözü hikmet, sükûtu tefekkür olan sâlih ve arif zatların meclislerine devam etmektir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kalb-i Selîm Tacını Kuşanmak

Tâcü'l-Arûs'un nihai gayesi; kulu nefs-i emmârenin köleliğinden kurtarıp nefs-i mutmainneye ve kalb-i selîm tacına ulaştırmaktır. O taç başa konulduğunda, kul iki cihanda aziz ve bahtiyar olur.

Sihravemen Tâcü'l-Arûs Külliyatı; kalbini arındırmak isteyen her muvahhidin başucu irfan rehberidir.