Dîvân-ı İlâhiyyât: Kudümün Rahmet-i Rahmân ve Celvetî Aşk Terennümleri

Fasıl I: Üsküdar'ın Mânevî Sultânı ve Celvetiyye Pîri

Osmanlı payitahtının mânevî direklerinden biri olan Kutbü'l-Aktâb Azîz Mahmûd Hüdâyî (1541-1628); Koçhisar'dan Bursa kadılığına, oradan Üftâde Hazretleri'nin dergâhına ve nihayet Üsküdar sırtlarındaki kudsî külliyesine uzanan muazzam bir velâyet güneşidir.

Sekiz padişah devrini gören ve Sultan I. Ahmed, II. Osman ve IV. Murad gibi padişahlara mânevî rehberlik eden Hüdâyî Hazretleri; hem sarayı hem halkı Hakk yolunda irşad eden benzersiz bir kutuptur.

Fasıl II: 'Kudümün Rahmet-i Rahmân': Nebevî Medhiyye

Hüdâyî Hazretleri'nin Dîvân'ında yer alan en meşhur na't-ı şerîf:

'Kudümün rahmet-i Rahmân / Şefâat yâ Resûlallâh / Cemâlin pertevi îmân / Şefâat yâ Resûlallâh'

mısralarıyla başlar. Bu ilâhi, Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v.) kudsî mevlidini ve şefaat makamını terennüm eden Osmanlı tekkelerinin en kudsî marşıdır.

Fasıl III: Kadılıktan Ciğer Satıcılığına: Nefis Kıran Çile

Hüdâyî Bursa Kadısı iken gördüğü bir rüya üzerine makamını ve cübbesini terk edip Üftâde Hazretleri'nin kapısına koştu. Mürşidi ona nefsinin kibrini kırmak için sırmalı kaftanıyla Bursa çarşısında ciğer sattırdı ve dergâhın helalarını temizletti.

Bu ağır nefis tezkiyesi neticesinde Hüdâyî benliğini tamamen eritti ve 'Hüdâyî' (Hakk'ın hidayet ettiği kul) mahlasını aldı.

Fasıl IV: 'Yalan Dünyaya Aldanma': Dünyanın Faniliği Nasihatleri

Dîvân'daki ilâhiler dünya saltanatının geçiciliğini ve ebedî ahiret hazırlığını öğütler:

'Neyleyim dünyayı bana Allah'ım gerek / Gerekmez mâsivâyı bana cânânım gerek'

mısraları, padişahların bile huzurunda diz çöktüğü bir mürşidin dünyaya zerre kadar kıymet vermeyen yüce zühdünü yansıtır.

Fasıl V: Celvet Neşvesi ve Vahdet-i Şühûd

Celvetiyye mektebi; halvete (yalnızlığa) çekilmek yerine celveti (halkın içine çıkarak ilâhî sıfatları izhar etmeyi) esas alır. Hüdâyî'nin şiirlerinde halk içinde Hakk ile olmanın, her yüzde O'nun cemâlini görmenin eşsiz neşvesi hâkimdir.

Fasıl VI: Sultan Ahmed Camii Açılışı ve Hutbe İrşadı

Sultan I. Ahmed Han meşhur Sultanahmet Camii'ni yaptırdığında, ilk cuma namazı hutbesini okuma ve camiyi ibadete açma şerefini Azîz Mahmûd Hüdâyî'ye vermiştir. Hazret hutbede padişaha adaleti, tebaayı korumayı ve Allah'tan korkmayı vasiyet etmiştir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Gönülleri Fethedecek Aşk Şiirleri

Azîz Mahmûd Hüdâyî Dîvânı; hem vezin hem irfan bakımından Türk tasavvufunun en saf, en samimi ve en bereketli meyvelerindendir. Onu okuyan kalplerde ilâhî muhabbet meşalesi tutuşur.

Sihravemen Hüdâyî Külliyatı; bu kutlu velînin dîvânını en sahih metinlerle istifadeye sunar.