Muhabbet-nâme: Şevk, Vuslat ve İlâhî Aşkın Bâtınî Ahkâmı

Fasıl I: Muhabbetin Mahiyeti: Kâinatın Yaratılış Mayası

Pîr-i Herât Hâce Abdullah el-Ensârî'nin tasavvufî tefekkürünün zirvesi ilâhî muhabbet mevzusudur. Eserlerinde dağınık halde bulunan aşk ve vuslat hikmetleri *Muhabbet-nâme* başlığı altında bir araya getirilmiştir.

Herevî'ye göre muhabbet; kâinatın hamurudur. Cenâb-ı Hakk'ın 'Bilinmeyi murad ettim de mahlûkatı muhabbetle yarattım' kudsî sırrı gereğince, her zerre ilâhî bir cezbeyle dönmektedir.

Fasıl II: Muhabbetin Üç Mertebesi

Herevî muhabbeti üç mertebeye ayırır:

1. Avâmın Muhabbeti: Cenâb-ı Hakk'ın ihsan ettiği nimetlere, sıhhate, rızka ve cennet vaadine duyulan şükür ve sevgi. Bu muhabbet menfaat kesilince sarsılabilir.
2. Havâssın Muhabbeti: Allah'ı nimetleri için değil; O'nun Zâtî kemâli, celâli, cemâli ve lütfu için sevmek. Bu mertebede kul bela ve musibet gelse bile lezzet alır.
3. Ehassü'l-Havâssın Muhabbeti: Aşk ateşinde sevenin ve sevilenin ayrımının kalmadığı, kulun kendi sevgisinden de fâni olup yalnızca Hakk'ın Kendi Zâtına olan ezelî muhabbetinin tecellî ettiği makam.

Fasıl III: Şevk ve Atash (Manevî Susuzluk) Yangını

Seven kimse sevgilisini andıkça susuzluğu artar. Herevî bu hâli 'Atash' (içtikçe susatan hararet) olarak adlandırır. Dünya lezzetleri insanı doyurur; fakat ilâhî aşk şerbeti içildikçe daha fazla iştiyak ve şevk doğurur.

Bu yangın ancak ebedî vuslat gününde cemâlullâhı temaşa ile sükûnete erecektir.

Fasıl IV: Gayret-i İlâhiyye: Yâr'den Başkasına Bakmama Kıskançlığı

Tasavvufta 'Gayret'; kıskançlık ve koruma manasına gelir. Cenâb-ı Hak kudsî bir gayret sahibidir; mü'min kulunun kalbinde Kendisinden gayrı fâni bir sevgi görmeye rıza göstermez.

Kul kalbine mâsivâdan bir put koyarsa, Cenâb-ı Hak gayret tecellîsiyle o putu kırar ve kulu yalnız Kendi kapısına muhtaç eder.

Fasıl V: Vuslat Âdâbı: Sessizlik ve Hayret

Seven kişi uzakta iken feryat eder, şiirler söyler, inler. Fakat vuslat gerçekleşip Sultan'ın huzuruna girildiğinde bütün sözler tükenir; yerini derin bir hayret ve edeb dolu bir sükûta terk eder.

Vuslat anında konuşmak gaflettir; o makam sadece temaşa ve vecd makamıdır.

Fasıl VI: Şeriat ile Muhabbetin Ayrılmaz Bağı

Pîr-i Herât sahte âşıkları şiddetle uyarır: 'Allah'ı seviyorum' deyip de Resûlullah'ın sünnetine uymayan, namazı ve şeriatı hafife alan kimse yalancı bir müfteridir.

Hakiki aşkın ölçüsü Âl-i İmrân 31. âyetidir: 'De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin!' Şeriatsız aşk hezeyandır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Ezelden Ebede Aşk Kasidesi

Muhabbet-nâme; fâni sevgilerin aldatıcı gölgelerinden bıkmış insan ruhuna ebedî sevgilinin şefkatli kucağını açar. Sevene can feda olsun; zira can aşk için yaratılmıştır.

Sihravemen Muhabbet-nâme Külliyatı; ilâhî vuslatın edep ve esrârını hakikat taliplilerine emanet eder.