el-Fakîh ve'l-Mütefakkih: Fıkıh Tahsili, İçtihat Felsefesi ve Fetva Âdâbı

Hatîb el-Bağdâdî'nin el-Fakîh ve'l-Mütefakkih adlı eseri; fıkıh tahsil eden talebe ile fetva veren fakihin metodolojisini, zihnî inşasını ve ahlâkî mesuliyetini tanzim eden muazzam bir hukuk felsefesi kitabıdır. Eser, 'Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde fakih kılar' nebevî müjdesiyle başlar.

Fıkıh öğrenmeye niyet eden kimsenin önce Kur'an-ı Kerîm'i hıfzetmesi, ardından Arap lisanının sarf, nahiv ve belâgatını kavraması, sonra sünnet-i seniyyeyi ve nihayet usûl-i fıkıh kaidelerini tahsil etmesi. Aceleciliğin ve temelsiz fetva cüretinin felaketleri.

Fıkıh kuru metin ezberciliği değildir; nassın illetini, şeriatın maksatlarını (makāsıd) ve adalet gayesini kavramaktır. Hatîb, sadece hadis ezberleyip fıkhını bilmeyenlerin düştüğü şekilcilik ile nassa dayanmadan re'y üretenlerin düştüğü bid'at tehlikesini bertaraf eder.

Müftî, yeryüzünde Allah adına imza atan kimsedir (muvakki' anillâh). Bilmediği meselede acele fetva vermekten kaçınması, sultanların ve halkın arzusuna göre fetva bükmemesi, rüşvet ve hediyeden fersah fersah sakınması.

İlmî meclislerde yapılan münazaraların şöhret, galibiyet ve hasmı susturma arzusuyla değil; sırf hakkın ve doğrunun ortaya çıkması niyetiyle yapılması gereği. İnsaf, rakibin doğru sözünü teslim etme erdemi ve taassuptan tecerrüt.

İçtihad derecesine ulaşamayan avamın güvenilir, takvâlı bir âlime müracaat etmesi ('Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorunuz' Nahl, 43); ancak mezheplerin ruhsatlarını nefsin hevasına göre toplayıp dinde laubaliliğe (telfîk) sapmanın haram oluşu.

Gerçek fakih; insanları Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe düşürmeyen, fakat Allah'ın haramlarına karşı da gevşeklik göstermeyen takvâ ehlidir. Hatîb, ilmin nihai gayesinin kalpte Cenâb-ı Hakk'a karşı derin bir saygı ve haşyet uyandırmak olduğunu vurgular.