el-Câmi' li-Ahlâkı'r-Râvî ve Âdâbi's-Sâmi': Hadis Ehlinin İlim ve Edep Ahlâkı

Hatîb el-Bağdâdî'nin el-Câmi' li-Ahlâkı'r-Râvî ve Âdâbi's-Sâmi' adlı eseri, hadis rivayet eden muhaddis ile o mecliste hadis dinleyen talebenin taşıması gereken zâhirî ve bâtınî edep düsturlarını toplayan muazzam bir ahlâk mektebidir. Hadis meclisi, Resûlullah'ın (s.a.v.) rûhâniyetinin tecelli ettiği bir mescittir; orada edepsizliğe yer yoktur.

Hadis meclisine oturacak hocanın hazırlığı: Gusletmek, temiz elbiseler giymek, güzel kokular sürünmek, sakalını ve bıyığını düzeltmek, meclise vakar ve sekinetle gelmek. İçi kibir ve ucubdan boşaltıp meclisi sırf rızâ-yı ilâhî için açmak.

Talebenin meclise abdestsiz girmemesi, hocanın sözünü kesmemesi, lüzumsuz yere sual sorup meclisi meşgul etmemesi, hocasından önce konuşmaması ve arkadaşlarına karşı şefkatli ve tevazu sahibi olması.

Hocanın ağzından çıkan her lafzı hareke ve noktalarıyla hatasız kaydetmek; her hadisin başına ve sonuna 'sallallâhu aleyhi ve sellem' salavatını noksansız yazmak; tembellik edip salavatı 's.a.v.' gibi kısaltmalarla geçiştirmemek; yazılan nüshayı hocanın asıl nüshasıyla karşılaştırıp (muâbale) tashih etmek.

Geniş cemaatlerin katıldığı meclislerde hocanın sesini arkalara ulaştıran müstemlîlerin vasıfları: Gür sesli, takvâlı ve hadis lafızlarına vâkıf olması; mecliste sükûneti temin etmesi ve boşboğazlıkları men etmesi.

Muhaddisin hâfızası zayıfladığında, gözleri görmez olup kitaplarını başkalarının tasarrufuna terk ettiğinde veya ihtiyarlık sebebiyle aklı karıştığında rivayet meclislerini kapatıp köşesine çekilme fazileti (ihtilât hali); nefsinin hırsına kapılıp yanlış rivayet nakletmekten titreme edebi.

el-Câmi'; hadis ilminin gayesinin lafız ezberlemek değil, Resûlullah'ın (s.a.v.) ahlâkıyla ahlâklanmak olduğunu vaz'eder. Hatîb, her duyduğu hadisle hiç değilse bir kere amel etmeyen kimsenin o ilmin şükrünü eda edemeyeceğini hatırlatır.