Fasıl I: Riyâzet Nedir? Nefis Atını Terbiye Etmek
Hakîm et-Tirmizî'nin amelî ahlâk ve tekke terbiyesindeki temel şaheseri *Riyâzetü'n-Nefs* (Nefsin Terbiyesi ve Eğitimi)'dir.
'Riyâzet' kelimesi Arapça'da vahşi bir atı ehlîleştirmek, ona gem vurup binicisinin emrine sokmak demektir.
İnsanın nefsi de tabiatı itibariyle serkeş, vahşi ve itaatsiz bir binek gibidir; riyâzet gemi vurulmadıkça binicisini (ruhu) uçurumlardan yuvarlar.
Fasıl II: Dört Büyük Sütun: Açlık, Uykusuzluk, Sükût ve Halvet
Tirmizî nefs terbiyesinin kadîm dört rüknünü açıklar:
1. **Kıllet-i Taâm (Az Yemek):** Mide doluluğu gaflet ve şehvet doğurur; açlık ise kalbi inceltir ve zihni nurlandırır.
2. **Kıllet-i Menâm (Az Uyumak):** Seher vakitlerinde uyanık olup teheccüde durmak nefsin tembellik bağlarını çözer.
3. **Kıllet-i Kelâm (Az Konuşmak):** Lüzumsuz lakırdı kalbi katılaştırır; sükût ise tefekkür ve zikre kapı açar.
4. **Uzlet / Halvet (İnsanlardan Uzaklaşmak):** Dedikodulardan ve dünyevî ihtiraslardan korunmak için yalnızlığa çekilmek.
Fasıl III: Müridin Şeyhine Karşı Edebi
Tirmizî mürid ile kâmil mürşid arasındaki rabıtayı can damarı kabul eder.
Mürid şeyhinin huzurunda ölü yıkayıcının elindeki meyyit gibi teslimiyetli olmalı; zâhirî itirazları ve bâtınî vesveseleri terk etmelidir.
Şeyhin sohbeti kitaptan okumakla elde edilemeyecek canlı bir hâl ve feyiz aktarımıdır.
Fasıl IV: İhvan Hukuku: Dervişlerin Birbirine Muhabbeti
Eserde yol kardeşlerinin (ihvan) birbirine karşı hukuku tanzim edilir:
Kardeşinin ayıbını örtmek, ona hüsnüzan beslemek, sıkıntısına ortak olmak ve dünyalık menfaatlerde onu nefsine tercih etmek (îsâr).
İhvan arasında haset ve çekişme başlayan bir cemaatten melekûtî feyiz derhal kesilir.
Fasıl V: Kazanç ve Helâl Lokma Hassasiyeti
Tirmizî riyâzeti tembellik ve dilencilik olarak görenleri şiddetle tenkit eder.
Mürid elinin emeğiyle geçinmeli, kimseye yük olmamalı ve lokmasının boğazından helâl olarak geçmesine azami dikkat göstermelidir.
Zira haram bir lokma kırk gün boyunca kalbi karartır ve yapılan duaların icabetine engel olur.
Fasıl VI: Havf ve Recâ Dengesi: Korku ile Ümit Arasında Uçmak
Mürid iki kanatlı bir kuş gibidir; bir kanadı Havf (Allah'ın azabından ve nefsinden korkmak), diğer kanadı Recâ (Allah'ın rahmetinden ümitvâr olmak).
Tek kanatla uçulamaz; sadece korku ye'se (ümitsizliğe) sürükler, sadece ümit ise şımarıklığa ve gaflete yol açar.
Hakiki mürid bu iki kanadı daima dengede tutarak menzile doğru kanat çırpar.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Edebi Olmayanın Yolu Yoktur
Hakîm et-Tirmizî'nin *Riyâzetü'n-Nefs* eseri; tasavvufun bir felsefî lakırdı değil, bizzat yaşanan bir ahlâk ve edep disiplini olduğunu haykırır.
Nefsini yenen dünyaya hükmeder; nefsine mağlup olan ise krallar tahtında otursa bile bir köledir.
Sihravemen Riyâzet Külliyatı; çağımızın nefis girdabında bocalayan insanına nebevî kurtuluş disiplinini sunar.