Fasıl I: Hâtemü'l-Evliyâ Kavramının Doğuşu ve Tarihî Önemi
İslâm tasavvuf tarihinde 'Hâtemü'l-Evliyâ' (Velîlerin Mührü / Sonuncusu) kavramını ve nazariyesini ilk defa müstakil bir eserle temellendiren büyük arif, 3. hicrî asrın kutbu Hakîm Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî et-Tirmizî'dir (v. 320/932 civarı).
Tirmizî, nübüvvetin Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ile mühürlenip kemâle ermesi (Hâtemü'n-Nebiyyîn) gibi; velâyetin de kıyamete yakın bir kemâl noktasına ve mührüne sahip olduğunu Kur'ânî delillerle ortaya koymuştur.
Bu nazariye, asırlar sonra Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin *Fütûhât-ı Mekkiyye* ve *Fusûsü'l-Hikem* eserlerindeki velâyet doktrininin en temel ilham kaynağı ve mihveri olmuştur.
Fasıl II: Velî-i Hakîm ile Velî-i Âbid Arasındaki Fark
Hakîm et-Tirmizî velîleri iki temel dereceye ayırır: Velî-i Hakk (veya Velî-i Âbid) ve Velî-i Hakîm (veya Velî-i Mukarreb).
Velî-i Âbid, amellerini gayretle yapan, nefsiyle sürekli mücâhede eden, sevap ve ecir peşinde koşan kimsedir; ancak zihni hâlâ kendi amelinin kayıtlarıyla perdelidir.
Velî-i Hakîm ise Cenâb-ı Hakk'ın bizzat cezbettiği, marifet nûruyla aydınlattığı, nefsin hudutlarını aşmış ve doğrudan İsm-i Zât tecellîsine mazhar olmuş kâmil ariftir.
Fasıl III: 157 Soru (El-Mesâil) ve İbnü'l-Arabî'nin Cevapları
Tirmizî *Hâtemü'l-Evliyâ* (veya *Sîretü'l-Evliyâ*) kitabının sonunda ulemâ ve meşâyıha hitaben 157 çetin metafizik soru sormuştur.
Bu sorular arasında: 'Velâyetin mührü nedir?', 'Allah'ın kullarına hediyeleri nelerdir?', 'Nübüvvet ile velâyet nerede birleşir?' gibi gaybî bilmeceler yer alır.
İbnü'l-Arabî bu soruların tamamını *Fütûhât-ı Mekkiyye*'nin 73. bâbında madde madde şerh etmiş ve Tirmizî'nin açtığı ufukta velâyet haritasını nihai zirvesine ulaştırmıştır.
Fasıl IV: Velâyet-i Âmme ve Velâyet-i Hâssa Dereceleri
Tirmizî'ye göre velâyet iki geniş daireden oluşur: Velâyet-i Âmme bütün mü'minlerin imanı nispetinde sahip olduğu umumi dostluktur.
Velâyet-i Hâssa ise Hakk Teâlâ'nın seçkin kıldığı, kalplerinden mâsivâyı silip attığı 'Ebdâl', 'Nücebâ', 'Evtâd' ve 'Aktâb' zümresine mahsus kudsî makamdır.
Bu velîler yeryüzünün mânevî direkleridir ve kâinattaki melekûtî muvazene onların hürmetine muhafaza edilir.
Fasıl V: Sıddîkıyyet Makamı ve Nübüvvet Mirası
Hakîm et-Tirmizî, velâyetin zirvesinin 'Sıddîkıyyet' olduğunu ve bunun Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın (r.a.) mirası olduğunu beyan eder.
Sıddîk, vahyi hiçbir şüpheye düşmeden tasdik eden ve nefsânî vehimlerden tamamen arınmış kimsedir.
Hâtemü'l-Evliyâ işte bu sıddîkıyyet kemâlâtının zübdesini kuşanarak nübüvvet kandilinden yayılan nûrun son meşalesini taşır.
Fasıl VI: Tirmizî'nin Horasan Ulemâsıyla Mücadelesi ve Sürgün İmtihanı
Hakîm et-Tirmizî bu derin fikirleri neşrettiğinde, zâhir ulemâsı tarafından 'Peygamberliği velâyetten aşağı görmek' iftirasıyla itham edildi.
Oysa Tirmizî asla böyle bir iddiada bulunmamış; bilakis peygamberlerin mutlak üstünlüğünü savunmuş, sadece velînin peygamberin nûrundan nasıl pay aldığını izah etmiştir.
Belh şehrine sürgün edilen Tirmizî, sabır ve vakarıyla duruşunu bozmamış ve Horasan irfânının sönmez güneşi olarak tarihe geçmiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kalbin Hakk Katındaki Mührü
Tirmizî'nin Hâtemü'l-Evliyâ öğretisi; kula kendi amel ve ilmine güvenmek yerine, Hakk'ın mutlak lütfuna teslim olmayı öğretir.
Kalp mühürlendiğinde artık oraya şeytânî ve nefsânî vesveseler sızamaz; o kalp ebediyen Hakk'ın evi (Beytullâh) haline gelir.
Sihravemen Hakîm Tirmizî Külliyatı; velâyetin bu en köklü ve kudsî doktrinini bütün incelikleriyle taliplilere sunar.