Fasıl I: Gavrü'l-Umûr Nedir? İşlerin Derinliklerine Dalmak
*Gavrü'l-Umûr* (İşlerin Derinlikleri ve Hakikatlerin Kökleri); Hakîm et-Tirmizî'nin insan psikolojisini ve nefsin bilinçaltı labirentlerini ameliyata tâbi tuttuğu en keskin risâlesidir.
'Gavr' kelimesi dipsiz bir kuyuya veya denizin en derin tabakasına dalmak demektir.
Tirmizî bu eserde amellerin zâhirî sûretleriyle yetinmeyip, ameli doğuran niyetlerin, gizli riyâların ve nefsin fark ettirmediği tuzakların köklerine iner.
Fasıl II: İnsandaki Üç Kuvve: Ruh, Nefis ve Hevâ
Tirmizî insan varlığındaki üç temel gücü tahlil eder:
Ruh: Ulvî âlemden üflenmiş, saf nûr, hayata ve itaate meyilli melekûtî cevherdir.
Nefis: Süflî tabiat, cismanî hazlar, yemek, içmek ve uyumak gibi biyolojik varlığı sürdüren aracı kütledir.
Hevâ: Nefsin azgınlığı, kör arzusu, kibri ve haddi aşarak ilâhlaşma temâyülüdür. Asıl helak edici düşman nefsin kendisi değil, hevâsıdır.
Fasıl III: Gizli Şirk ve Amelleri Kemiren Şeytânî Hileler
Tirmizî âbid ve zâhidlerin düştüğü en büyük tehlikeyi ifşa eder: Amelleriyle övünmek (ucb) ve insanlardan hürmet beklemek.
Bir kimse bin rekat namaz kılsa fakat kalbinde 'insanlar beni dindar görsün' arzusu bulunsa, o amel sıfırlanır ve gizli şirke dönüşür.
Nefis bazen insanı hayırlı bir amele sevk eder gibi görünür; oysa amacı o amel üzerinden daha büyük bir kibir payı kapmaktır.
Fasıl IV: Rü'yet ve Zihnin Nûrânî Halleri
Eserde insanın basiret gözünün nasıl açılacağı tafsilatıyla incelenir.
Duyular dış dünyaya kapandığında zihnin iç ekranında parıldayan nûrlar, hakikatlerin doğrudan idrak edilmesini sağlar.
Bu makamda sâlik vehimlerden kurtulur ve 'Aynelyakîn' derecesinde bir görüş keskinliğine kavuşur.
Fasıl V: Gazap ve Şehvetin Dönüştürülmesi Simyası
Tirmizî gazap ve şehveti tamamen yok etmeyi değil; onları terbiye edip Hakk yolunda kullanmayı emreder.
Şehvet, zürriyetin devamı ve ibadet için beden gücünün temini yolunda helâl sınırlara çekilmelidir.
Gazap ise nefsin intikamı için değil, Allah'ın dinini ve mazlumları müdafaa etmek için celâdet kılıcı yapılmalıdır.
Fasıl VI: Rûhî Tıp: Kalp Hastalıklarının Teşhis ve Tedavisi
Hakîm lakabı Tirmizî'ye boşuna verilmemiştir; o hakiki bir ruh tabibidir.
Kibir hastasına tevâzu ilacını, hasetçiye gıbta ve şükür reçetesini, dünyaya tapan kimseye ise ölüm tefekkürünü tatbik eder.
Her bir manevî hastalığın semptomları ve panzehirleri eserde sistematik bir tıp kitabı gibi sıralanır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Arınmış Bir Nefisle Rabbine Dönmek
Fecr Sûresi'nin son âyetlerinde buyrulduğu gibi: 'Ey mutmain olmuş nefis! Sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön!'
Gavrü'l-Umûr risâlesinin yegâne hedefi; insanı nefs-i emmârenin bataklığından çıkarıp razı olunmuş nefis kemâlâtına ulaştırmaktır.
Sihravemen Nefis Psikolojisi Külliyatı; Tirmizî'nin bu paha biçilmez teşhislerini asrımızın dertli ruhlarına deva kılar.