Fasıl I: Seyyidü'l-Âyât ve Arş-ı Âzam Kürsüsü: Âyetü'l-Kürsî'nin Kozmik Ontolojisi

Fahr-i Kâinat Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) bizzat 'Kur'an âyetlerinin seyyidi ve şahı' olarak tavsif buyurduğu

Fasıl I: El-Maksadü'l-Esnâ'nın Gayesi ve Özgün Metodolojisi

İmam Gazâlî'nin *el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ* (Allah'ın Güzel İsimlerinin Şerhinde En Yüce Gaye) eseri; Esmâ-i Hüsnâ literatürünün tartışmasız en derin, en ahlâkî ve felsefî zirvesidir.

Gazâlî bu eserinde sadece isimlerin lügat manalarını açıklamakla yetinmez; her bir Esmâ-i Şerîf'i üç boyutlu bir mîzânla tahlil eder:

  1. İsmin Cenâb-ı Hakk'a nispetindeki mutlak ve hakiki manası.
  2. İsmin kullara nispetindeki mecâzî ve cüz'î karşılığı.
  3. Kulun o isimden alacağı ahlâkî hisse ve nasip ('Tahalluk' boyutu).

Fasıl II: 'Tahalluk bi-Ahlâkillâh': Allah'ın Ahlâkıyla Ahlâklanmak

Gazâlî'ye göre Esmâ-i Hüsnâ zikrinin asıl gayesi; kulu sadece bir kelimeyi binlerce kez sayıyla tekrarlayan bir papağan kılmak değil, o ismin mânâsını ahlâk haline getirmektir.

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Tahallakû bi-ahlâkillâh' (Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanınız) emri gereğince; 'er-Rahîm' ismini zikreden kimse mahlûkata karşı şefkatli olmalı, 'el-Gaffâr' ismini zikreden kimse kusurları örtmeli, 'el-Kerîm' ismini zikreden kimse cömertliği kuşanmalıdır.

Fasıl III: Zâtî ve Sıfâtî İsimlerin Hiyerarşisi

Gazâlî isimleri mertebelerine göre tasnif eder: İsm-i Zât olan 'Allah' lafza-i celâli, bütün esmâ ve sıfatları cem eden İsm-i Câmî'dir; hiçbir dilde tercümesi ve çoğulu yoktur.

Ardından Zât'a delalet eden isimler (el-Kuddûs, es-Selâm, el-Ahad), sıfatlara delalet eden isimler (el-Alîm, el-Kādir, el-Mürîd) ve fiillere delalet eden isimler (el-Hâlık, er-Rezzâk, el-Bârî) hiyerarşik bir intizamla sıralanır.

Fasıl IV: İsimlerin Birbirine Yakınlığı ve İnce Farklar

Gazâlî birbirine benzer gibi görünen esmâlar arasındaki muazzam nüansları ortaya koyar:

Örneğin 'el-Kebîr' zâtın kemâlini, 'el-Azîm' kadrin yüceliğini, 'el-Celîl' sıfatların heybetini ifade eder. 'el-Gafûr' günahları silen, 'es-Settâr' örten, 'el-Afüvv' ise kökünden kazıyıp hiç işlenmemiş gibi unutturandır.

Fasıl V: Zikrin Mertebeleri: Lisandan Kalbe, Kalpten Sırra

Esmâ zikrinin üç mertebesi vardır:

  • Avâmın Zikri: Dille yapılan, sevap ve dünyevî hacet bekleyen zikir.
  • Havâssın Zikri: Kalbin huşû ile iştirak ettiği, nefsin kötülüklerini eriten zikir.
  • Ehassu'l-Havâssın Zikri: İsimden Müsemmâ'ya geçilen, zikredenin kendi varlığından fâni olup sadece Zât-ı Zülcelâl'i müşâhede ettiği vecd hali.

Fasıl VI: Havas İlmindeki Sayı ve Vefk Sapmalarına Gazâlî'nin Denge Uyarısı

Gazâlî esmâların sayılarında ve vefklerinde bir hikmet bulunduğunu inkâr etmez; ancak sayıyı esmânın ahlâkının önüne geçirenleri uyarır.

Zikir bir büyü tılsımı değildir; zikir kulun Yaratıcısı ile kurduğu kudsî bir muhabbet bağıdır. Kalpte ihlas ve takvâ yoksa, milyonlarca sayı tekrarlansa da ruh terakkî edemez.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: En Yüce Gaye (el-Maksadü'l-Esnâ)

İnsanın yaratılış gayesi; Cenâb-ı Hakk'ı isimleriyle tanımak, O'na muhabbetle ibadet etmek ve O'nun ahlâkî kemâlâtına cüz'î nispetlerde ayna olmaktır. İki cihan saadetinin anahtarı bu marifettedir.

Sihravemen Esmâ Şerhi Külliyatı; Gazâlî'nin bu yüce mirasını hakikat sevdalılarına güvenle takdim eder.