Misbâhu'l-Üns: Akıl ve Müşahede Arasında Varlık Metafiziği
Fasıl I: Misbâhu'l-Üns'ün Doğuşu ve Telif Sebebi
Osmanlı ilim ve irfan geleneğinin zirve kurucularından, ilk Osmanlı Şeyhülislâmı Allâme Şemseddin Muhammed b. Hamza el-Fenârî (1350-1431); İslâm metafizik tarihinin en güç ve en derin eseri kabul edilen *Misbâhu'l-Üns beyne'l-Ma'kūl ve'l-Meşhûd fî Şerhi Miftâhi Gaybi'l-Cem' ve'l-Vücûd* (Akılla Kavranan ile Müşahede Edilen Arasında Yakınlık Kandili) adlı abidevî şaheserini telif etmiştir.
Eser, Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin manevî vârisi ve talebesi Sadreddin Konevî'nin *Miftâhu Gaybi'l-Cem'* adlı eserinin en yetkin felsefî-tasavvufî şerhidir. Fenârî bu eseriyle, Ekberî irfanı kuru bir mistisizm olmaktan çıkarıp son derece dakik bir ontolojik ve epistemolojik dizgeye kavuşturmuştur.
Molla Fenârî'nin bu şerhi, asırlar boyunca Osmanlı ve Doğu medreselerinde yüksek tahsilin en üst metafizik ders kitabı olarak mütalaa edilmiştir.
Fasıl II: 'El-Ma'kūl ve'l-Meşhûd': Akıl ile Keşfin Kucaklaşması
Eserin adında yer alan 'beyne'l-ma'kūl ve'l-meşhûd' (akılla bilinen ile müşahede olunan arasında) ifadesi, Fenârî'nin eşsiz metodolojisinin anahtarıdır. Fenârî, Meşşâî ve İşrâkî filozofların aklî çıkarımları ile ariflerin keşf ve şuhûd nurlarını sentezlemiştir.
Ona göre akıl, varlığın kapısına kadar ulaştıran sağlam bir kanattır; keşif ve müşahede ise o kapıdan içeri girip ilâhî cemâli temaşa ettiren diğer kanattır. Tek kanatlı kuş uçamaz; akılsız keşif hezeyana, keşifsiz akıl ise kısırlığa mahkûmdur.
Fasıl III: Vücûd-ı Mutlak ve Hazarât-ı Hams İntizamı
Misbâhu'l-Üns'ün omurgası 'Vücûd-ı Mutlak' mevzusudur. Fenârî'ye göre hakiki manada 'Varlık' (el-Vücûd), Cenâb-ı Hakk'ın zâtıdır. Mahlûkatın varlığı ise o Mutlak Varlık'tan sudûr eden nûrların aynalardaki tecellîsidir.
Varlık beş kudsî mertebede (Hazarât-ı Hams) tenezzül eder:
- Hazret-i Gayb-ı Mutlak: Zât-ı Bâhir mertebesi, lâ-taayyün.
- Hazret-i Ceberût: İlm-i İlâhî ve A'yân-ı Sâbite âlemi.
- Hazret-i Melekût: Ervâh ve soyut akıllar âlemi.
- Hazret-i Misâl: Ruhanî suretler ve berzah âlemi.
- Hazret-i Mülk ve Şehâdet: Cismanî ve hissî kâinat.
Fasıl IV: A'yân-ı Sâbite ve İlm-i İlâhî Mertebeleri
Molla Fenârî, varlıkların henüz dış dünyada yaratılmadan önce Allah'ın ezelî ilminde sahip oldukları hakikatleri (A'yân-ı Sâbite) en yüksek mantık ve kelâm hassasiyetiyle şerh eder.
A'yân-ı Sâbite kokusunu bile dış varlıktan almamıştır; onlar ilâhî ilimde sâbit ve ezelîdir. Yaratılış, bu sâbit istidatların Hak Teâlâ'nın 'Kün' (Ol) hitabıyla varlık nûrunu kabul etmesinden ibarettir.
Fasıl V: Tecellî-i Vücûdî ve Her Ân Yenilenen Yaratılış
Fenârî'ye göre kâinat bir defa yaratılıp kendi haline bırakılmış mekanik bir saat değildir. Rahmân Sûresi'ndeki 'Külle yevmin hüve fî şe'n' (O her an yeni bir tecellîdedir) âyetinin sırrınca, yaratılış kesintisiz devam eden dinamik bir nûr akışıdır.
Varlık her ân yok olur (kabz) ve her ân bir benzeriyle yeniden yaratılır (bast/teceddüd-i emsâl). İnsan bu tecellînin sür'atinden ötürü varlığı kesintisiz zanneder.
Fasıl VI: Sadreddin Konevî Metninin Tahlil Usûlü
Fenârî'nin Konevî metnine yaklaşımı kelime kelime tahlil ve derin felsefî tahkiktir. Konevî'nin muammalı ve şifreli bıraktığı işaretleri, Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzâlî ve Fahreddîn-i Râzî'nin terimleriyle köprüler kurarak çözümler.
Bu sebeple Misbâh, yalnızca bir tasavvuf kitabı değil; İslâm düşünce tarihinin bütün akımlarını uzlaştıran eşsiz bir ansiklopedik felsefe harikasıdır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Varlığın Birlik Nûrunda Vuslat
Molla Fenârî'nin Misbâhu'l-Üns'teki nihai maksadı, sâliki zihnî vehimlerden kurtarıp 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka hakiki varlık yoktur) şuuruna ulaştırmaktır.
Sihravemen Molla Fenârî Külliyatı; bu kudsî aydınlanma meşalesini hakikat taliplilerinin istifadesine sunar.