Enmûzecü'l-Ulûm: İlimler Ansiklopedisi ve Zâhir-Bâtın İttisâli
Fasıl I: Enmûzecü'l-Ulûm'un Doğuşu ve İlim Tasnifi Anlayışı
Molla Fenârî'nin çok yönlü dehâsını en berrak şekilde yansıtan eserlerinden biri *Enmûzecü'l-Ulûm* (İlimlerin Numunesi / Ansiklopedisi)'dur. Fenârî bu eserinde kendi döneminde bilinen tam yüz ayrı ilim dalını tanımlamış, her ilmin konusunu, gayesini, temel meselelerini ve kaynaklarını özetlemiştir.
Bu eser, Osmanlı ilim dünyasında bir âlimin sadece tek bir sahada değil, bütün aklî ve naklî disiplinlerde ehliyet sahibi olması gerektiği idealini (Mütefennin Âlim Tipi) yerleştirmiştir.
Fasıl II: Aklî İlimler: Mantık, Riyâziye ve Tabîiyyât
Fenârî aklî ilimleri İslâm irfanının vazgeçilmez bir basamağı olarak görmüştür. Mantık zihnin terazisi, riyâziye (matematik ve geometri) aklın idmanı, tabîiyyât (fizik, tıp, astronomi) ise kâinattaki ilâhî sanatın incelenmesidir.
Fenârî astronomi ve hendeseyi bilmeyenin tevhidi tam manasıyla idrak edemeyeceğini savunmuştur.
Fasıl III: Naklî İlimler: Tefsir, Hadis, Fıkıh ve Kelâm
Naklî ilimler vahyin muhafazası ve amelî hayatın tanzimidir. Fenârî bu ilimlerin başında Tefsir ve Hadis'i görür; Fıkıh bu kaynaklardan çıkan şer'î ahkâmdır, Kelâm ise inanç esaslarını şüphelerden koruyan kalkandır.
Ancak bu naklî ilimler irfanla sulanmadığı takdirde kuru bir lafızcılığa dönüşme tehlikesi taşır.
Fasıl IV: Ledünnî ve Bâtınî İlimler: Tasavvuf, Simya ve Cifr
Enmûzecü'l-Ulûm'da tasavvuf, ahlâk, nefis terbiyesi, ilm-i esrâr, cifr ve simya gibi disiplinler de yer alır. Fenârî bu sahaları şer'î meşruiyet dairesi içinde kalarak tarif etmiştir.
Tasavvuf ilmi, diğer bütün ilimlerin meyvesi ve gayesidir; zira ilim amel için, amel ise Allah rızası ve marifet içindir.
Fasıl V: İlimlerin Hiyerarşisi ve En Şerefli İlim: Marifetullâh
Fenârî ilimleri konularının şerefine göre derecelendirir. En şerefli konu Cenâb-ı Hakk'ın zâtı ve sıfatları olduğu için, ilimlerin şahı 'İlm-i İlâhî' (Metafizik / Marifetullâh)'tır.
Diğer bütün ilimler bu yüce marifete ulaştıran birer hizmetçi ve köprü hükmündedir.
Fasıl VI: Osmanlı Medresesinde Ansiklopedik Âlim Tipi
Fenârî'nin bu eseri sayesinde Osmanlı medreseleri sadece kuru fıkıh mezunları değil; aynı zamanda hekim, matematikçi, astronom ve sûfî olan cihanşümul ilim adamları (Ali Kuşçu, Kadızâde-i Rûmî, Hocazâde, İbn Kemal, Ebussuud) yetiştirmiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kesret-i İlimden Vahdet-i Amale Yükseliş
Yüz ilmin nihai neticesi kulu gurur ve kibire değil, cehaletini anlayıp acz içinde Rabbine teslim olmaya sevk etmelidir. İlim rütbelerin en yücesidir; fakat ihlas olmadıkça bir yüktür.
Sihravemen Enmûzec Külliyatı; ilimlerin bu muazzam vahdetini günümüz zihinlerine ilham kaynağı kılar.