Makālâtü'l-İslâmiyyîn: Mezhepler Tarihi ve İlk Fırkalar Tahlili

Hicrî 260-324 (874-936) yılları arasında yaşayan Ebü'l-Hasen Alî b. İsmâil el-Eş'arî, Basra'da Ebû Alî el-Cübbâî'nin rahle-i tedrisinde kırk yıl Mu'tezile kelâmını tahsil ettikten sonra, rüyasında Resûlullah'ı (s.a.v.) görerek Ehl-i Sünnet akidesine intisap etmiştir. Basra Camiinde minbere çıkarak Mu'tezilî görüşlerden rücû ettiğini ilan etmiş ve İslâm kelâmında çığır açmıştır.

Eser, İslâm düşünce tarihindeki fırkaları kendi kaynaklarına dayanarak, tahrif etmeden ve insafla nakleden ilk ve en güvenilir mezhepler tarihi klasiğidir. Eş'arî, hasımlarının görüşlerini aktarırken dürüstlük ve ilmi namus timsali bir tarafsızlık sergilemiştir.

Büyük günah işleyenin durumu (mürtekib-i kebîre), hilafet meselesi ve imanın mahiyeti etrafında zuhur eden ilk ayrışmalar. Eş'arî, bu fırkaların nassları kendi heva ve heveslerine göre nasıl tevil ettiklerini ve nerede ifrata düştüklerini gözler önüne serer.

Tevhid, adalet, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn ve emr-i bi'l-maruf ilkelerinin Eş'arî gözüyle tahlili. Aklı nakle hâkim kılmanın doğurduğu tenakuzlar ve Ehl-i Sünnet'in vahy merkezli itidali.

Cevher, araz, cisim ve hareket kavramlarının erken dönem kelâmcıları arasındaki münazaralara etkisi. Eş'arî, kelâm terminolojisinin felsefî tesirlerden nasıl arındırılarak Kur'anî bir zemine oturtulması gerektiğini gösterir.

Kitabın en mühim bölümlerinden biri olan 'Ashâb-ı Hadîs ve Ehl-i Sünnet'in Akidesi' faslı. Eş'arî, selef-i sâlihînin âyet ve hadislere teslimiyetini özetler ve kendisinin de Ahmed b. Hanbel'in yolunda olduğunu beyan eder.

Eş'arî'nin vefat döşeğindeki meşhur vasiyeti: 'Şahit olun ki ben kıble ehlinden hiç kimseyi tekfir etmiyorum; zira hepsi tek bir Mâbûd'a ibadet etmektedir.' Mezhepler tarihini tekfir için değil, tevhidi korumak ve merhametle yaklaşmak için bilmenin lüzumu.