Kitâbü'l-Lüma': Eş'arî Kelâmının Temel Bürhanları ve Akıl-Nakil Mîzânı

Kitâbü'l-Lüma', Eş'arî'nin kelâm usulünü en sistematik ve veciz biçimde vazettiği ana metnidir. On ana babdan müteşekkildir: Tevhid, sıfatlar, kader, kesb, rüyetullah ve nübüvvet delilleri.

Âlemdeki değişim ve arazlar, varlığın sonradan yaratıldığını (hudûs) bürhanla gösterir. Her hâdis olan şey bir Muhdis'e (yaratıcıya) muhtaçtır. Bu akıl yürütme, Kur'an'ın tefekkür davetinin mantıkî açılımıdır.

Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar ve Kelâm sıfatları Zât-ı Bârî'ye zâittir; yani ne zâtının aynısıdır ne de zâtından gayrıdır. Mu'tezile'nin sıfatları inkâr eden ta'tîl fikrine karşı sıfatların ispatı.

Kulun fiillerinin yaratıcısı Allah'tır (el-Hâlik); kul ise o fiile azmederek onu iktisab eder (el-Kâsib). Ne Cebriyye gibi iradesiz robot ne Mu'tezile gibi kendi fiilinin müstakil yaratıcısı; Eş'arî itidali.

Müminlerin âhirette Rablerini cihetsiz, mekânsız ve keyfiyetsiz olarak görmeleri aklen caiz, nassen vâcibdir: 'Vücûhün yevmeizin nâdırah, ilâ Rabbihâ nâzırah' âyetinin tevili.

Kur'ân-ı Kerîm'in mahluk olmadığı hakikati; zâhirde okunan harf ve seslerin hâdis, Hakk'ın zâtında kaim olan Kelâm-ı Nefsî'nin ise ezelî ve gayr-i mahluk oluşu.

Akıl vahyin kapısına kadar getiren güvenilir bir kılavuzdur; ancak sarayın içindeki sırları temaşa etmek için vahyin nuruna teslim olmak lâzımdır.