Kesb Nazariyesi: Cebir ile Tefviz Arasındaki Kelâmî Mîzân

Cebriyye kulun rüzgâr önündeki yaprak gibi olduğunu iddia ederek sorumluluğu yok saymış; Mu'tezile ise kulu fiilinin yaratıcısı ilan ederek tevhid ilkesini zedelemiştir. Eş'arî bu iki ucun arasında mutedil yolu inşa etmiştir.

Yaratmak yoktan var etmektir ve bu kudret yalnız Allah Teâlâ'ya aittir: 'Vallāhu halakaküm ve mâ ta'melûn'. Kesb ise kulun cüz'î iradesini bir fiile yöneltmesi ve o fiilin mesuliyetini yüklenmesidir.

Cenâb-ı Hak kula seçme kabiliyeti ve kudret bahşetmiştir. Kul hayrı dilerse Allah hayrı yaratır, şerri dilerse şerri yaratır. Mesuliyet, kulun bu niyet ve tercihine terettüp eder.

Kadîm kudret ile hâdis kudretin aynı fiilde nasıl birleştiği; Eş'arî kelâmcılarının 'kudret-i hâdise fiili tesirle değil, maiyyetle iktiran eder' izahı.

Eş'arî sonrası muhakkiklerin Kesb nazariyesine getirdiği felsefî ve ahlâkî derinlik; insanın ahlâkî hürriyetinin teminatı.

Kesb ehli mümin, zâhirde sebeplere sımsıkı sarılır ve çalışır; bâtında ise kalbini sebeplere değil yalnız Müsebbibü'l-Esbâb'a bağlar.

Kulun haddini bilmesi: Başarı kazandığında 'Ben yaptım' diyerek kibre düşmemek, günah işlediğinde ise suçu kadere atmayıp nefsini kınamak.