Fasıl I: İnsan Âlem-i Sagîrdir: Makrokozmos ile Mikrokozmosun Tevafuku
İslâm tasavvuf felsefesinin en temel aksiyomu; insanın 'Küçük Kâinat' (Âlem-i Sagîr / Mikrokozmos), kâinatın ise 'Büyük İnsan' (İnsân-ı Kebîr / Makrokozmos) olduğudur. Hz. Ali Efendimiz'in buyurduğu gibi: 'Sen kendini küçük bir cisim zannedersin; oysa en büyük âlem sende dürülmüştür.'
Erzurumlu İbrâhim Hakkı Mârifetnâme'nin ikinci fen bölümünde insan anatomisini ve fizyolojisini son derece detaylı çizimler ve şemalarla ele alır. Bu anatomi sadece kuru bir biyoloji değil; her bir organın arkasındaki ilâhî hikmeti okuma sanatıdır.
Fasıl II: Kemikler, Damarlar ve Kaslar: İlahî Mimarinin Beden Tasarımı
İbrâhim Hakkı insan bedenindeki 248 kemiği, eklemleri, kıkırdakları ve bağları açıklar. Kemikler bedenin direkleri ve kalesi gibidir.
Damarlar yeryüzündeki ırmaklara benzer; atardamarlar hayat nûrunu ve temiz kanı taşırken, toplardamarlar atıkları toplayarak tasfiye eder. Kaslar ise bedeni hareket ettiren melekûtî iplerdir.
Fasıl III: Beş Zâhirî Duyu ve Beyindeki Beş Bâtınî İdrak Merkezi
İnsanın dış âleme açılan beş zâhirî penceresi vardır: Görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma.
İbrâhim Hakkı beyinde bu duyuları işleyen beş bâtınî kuvveyi izah eder: Hiss-i Müşterek (Ortak Duyu), Hayâl (Suretleri Saklayan Hazine), Vâkıa/Mütehayyile (Birleştirici Muhayyile), Vehm (Mânâları Sezen Sezgi) ve Hâfıza (Hatırlama Deposu). Beyin bu meclisin veziridir.
Fasıl IV: Hayatî Organlar: Beyin, Kalp, Karaciğer ve Ruh-ı Hayvânî
Bedende üç ana merkezî organ (A'zâ-i Reîse) mevcuttur:
- Kalp: Hayat hararetinin ve ruhanî nûrun kaynağıdır. Hükümdar makamındadır.
- Beyin: Düşünce, his ve hareketin merkezidir. Başvezir makamındadır.
- Karaciğer: Beslenmenin, kan üretiminin ve maddî bünyenin yöneticisidir. Hazine memuru gibidir.
Fasıl V: Kalbin Üç Boyutu: Et Parçası, Nefs-i Nâtıka ve Sırr-ı İlâhî
İbrâhim Hakkı kalbi üç mertebede şerh eder: Göğüsteki maddî et parçası kan pompalar; onun bâtınındaki Nefs-i Nâtıka düşünce ve şuuru taşır; onun da özündeki 'Sırr-ı Kalb' ise doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın cemâline ayna olan melekûtî cevherdir.
Hadis-i kudsîde buyrulur: 'Yere ve göğe sığmadım; ancak mü'min kulumun kalbine sığdım.' İşte bu kalp, Arş'tan daha geniştir.
Fasıl VI: İnsanın Ahsen-i Takvîm Yaratılışı ve Hilâfet Emaneti
Tîn Sûresi 4. âyetinde 'Biz insanı en güzel surette (ahsen-i takvîm) yarattık' buyrulur. İnsanın dik duruşu, ellerini kullanabilmesi, konuşma (nutuk) kabiliyeti ve tefekkür gücü; onu hayvanlar âleminden ayırıp meleklerin üstüne çıkaran hilâfet tacıdır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kendi Bedenini Tefekkür Eden Rabbini Bilir
Mârifetnâme anatomisinin nihai hedefi; insanın kendi bedenine bakarak parmak izindeki sanatı, gözdeki odaklanmayı ve kalpteki ritmi tefekkür edip 'Sübhânallah' diyebilmesidir.
Sihravemen Âlem-i Sagîr Külliyatı; tıp ve anatomiyi bir zikir ve marifet vesilesi kılan bu muazzam mirası sunar.