Kıstâsü'l-Müstakīm: Fıkıh Usûlünde Kıyas ve İstihsân Nazariyesi
Fasıl I: Ehl-i Re'y Mektebinin Mahiyeti: Nassları Hikmet ve Akılla İctihad Etmek
Kûfe merkezli Ehl-i Re'y mektebinin kurucu reisi İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe, re'y kavramını asla nassa muhalif keyfî akıl yürütme olarak görmemiştir. Bilakis onun re'y anlayışı; nassların derin gayelerini (makāsıd), hükümlerin vaz' ediliş illetlerini ve İslâm adaletinin ruhunu idrak ederek çağın yeni meselelerine nass ekseninde çözümler üretme dehasıdır. İmam-ı Âzam: 'Bizim re'yimiz, gücümüzün yettiği en güzel içtihattır; kim bundan daha üstün bir delil getirirse doğru olan odur' buyurmuştur.
Fasıl II: Kıyasın İncelikleri: İlletin Tespiti (Tahrîcü'l-Menât) ve Hükmün Teşmili
Kıyas; hakkında nass bulunan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illet sebebiyle hakkında nass bulunmayan yeni bir meseleye bağlamaktır. Ebû Hanîfe kıyas uygularken illetin tespitinde (tahrîcü'l-menât ve tenkīhu'l-menât) muazzam bir mantıkî disiplin kurmuştur. Şarabın haram kılınış illetinin 'sarhoşluk vericilik' olduğunu tespit ederek aynı vasfı taşıyan bütün uyuşturucu maddeleri kıyas yoluyla haram kılmıştır.
Fasıl III: İstihsân: Zâhirî Kıyası Terk Edip Daha Kuvvetli Bir Delile Yönelmek
İmam-ı Âzam'ın fıkıh metodolojisindeki en parlak içtihadî atılımı 'İstihsân' nazariyesidir. İstihsân; zâhirî ve lafzî kıyasın adaletsizliğe veya zorluğa yol açtığı yerde, nassa, icmâa, zarurete veya gizli bir maslahata dayanarak o kıyası terk etmek ve adalet terazisini düzeltmektir. Talebeleri anlatır: 'Ebû Hanîfe talebeleriyle kıyas üzerinden münazara ederdi; fakat 'Ben istihsân yapıyorum' dediğinde meclisteki hiçbir kimse onun önünde duramazdı.'
Fasıl IV: İstihsân Türleri: Nass, İcmâ, Zaruret ve Gizli Kıyas Kaynaklı İstihsân
İstihsân dört ana esasa dayanır: 1. Nass Kaynaklı İstihsân: Kıyasa göre oruçlu olduğunu unutup yiyip içenin orucunun bozulması gerekirken, hadis nassı sebebiyle bozulmamasına hükmedilmesi. 2. İcmâ Kaynaklı İstihsân: Kıyasa göre henüz var olmayan bir malın satışı bâtıl iken, ısmarlama akdinin (istisnâ') ümmetin icmâıyla câiz kılınması. 3. Zaruret Kaynaklı İstihsân: Kuyuların pislikten temizlenmesinde kolaylık sağlanması. 4. Gizli Kıyas (Kıyas-ı Hafî): Yırtıcı kuşların artık suyunun temiz sayılması.
Fasıl V: Farazî Fıkıh (Ehl-i Erayte): Geleceğin Meselelerini Önceden Çözme Dehası
İmam-ı Âzam henüz vuku bulmamış, ileride ortaya çıkabilecek muhtemel fıkhî meseleleri faraziye olarak kurgulayıp hükme bağlayan (Farazî Fıkıh) ilk müctehiddir. Bazı rivayetçilerin 'Olmayan şeyleri neden soruyorsun?' tenkitlerine karşı: 'Biz belâ ve meseleler gelmeden önce hazırlık yapıyoruz; vuku bulduğunda ümmet şaşırmasın ve çözümü hazır bulsun!' cevabını vermiştir. Bu metot modern hukuktaki simülasyon ve kanunlaştırmanın ilk örneğidir.
Fasıl VI: Şartlar ve Akitler Hukukunda İrade Serbestisi
Ebû Hanîfe muâmelât hukukunda tarafların hür iradelerine ve akitlerdeki meşru şartlara büyük bir genişlik tanımıştır. Şekilcilik yerine akdin iktisadî gayesini ve tarafların rızasını esas alarak İslâm ticaret hukukunun dünya çapında dinamik bir sistem haline gelmesini sağlamıştır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Hikmet ile Adaleti Mizan Kılan Fıkhî Basiret
Kıyas ve istihsân; kuru mantık oyunları değil, ilâhî vahyin ruhunu insan hayatının her safhasına taşıyan adalet terazisidir. İmam-ı Âzam bu metodolojisiyle; fıkhı donuk kalıplardan kurtarmış, insanlığın vicdanına ve aklına hitap eden cihanşümul bir hukuk medeniyeti inşa etmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Fıkhu'l-Ekber, el-Âlim ve'l-Müteallim, Kitâbü'l-Âsâr, Kıyas, İstihsân ve Zâhirü'r-Rivâye külliyatı esas alınmıştır.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanıyla anılan Ebû Hanîfe, fıkhı ilk sistemleştiren, Ehl-i Re'y mektebini kuran ve Tâbiîn neslinden olan büyük müctehiddir.
İmam-ı Âzam'ın ticaret ahlâkı ve zühd hayatı nasıldır?
Kumaş tüccarı olup şüpheli tek bir kuruşu dahi infak etmiş, geceleri teheccüd ile ihyâ etmiş ve zalim sultanların kadılık teklifini canı pahasına reddetmiştir.