İmam-ı Âzam'ın Hayatı ve Tâbiîn Neslindeki Yeri: Kûfe'den Cihan Fıkhına
Fasıl I: Doğumu, Asil Nesebi ve Dedesi Zûtâ'nın Hz. Ali ile Buluşması
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe Nu'mân b. Sâbit b. Zûtâ et-Teymî, hicrî 80 (m. 699) senesinde Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân devrinde Kûfe'de dünyaya geldi. Aslen Fars asilzâdelerinden olup dedesi Zûtâ, Kûfe'ye gelerek Hz. Ali'ye (k.v.) intisap etmiş ve Nevrûz günü ona helva hediye etmiştir. Hz. Ali hem Zûtâ'ya hem de onun zürriyetine hayır ve bereket duasında bulunmuştur; İmam-ı Âzam bu kudsî duanın tecellisidir.
Fasıl II: Tâbiîn Olma Şerefi: Sahâbe-i Kirâmı Gören Büyük Müctehid
Dört büyük mezhep imamı içerisinde bizzat sahâbe-i kirâmı görmüş yegâne Tâbiî imam Ebû Hanîfe'dir. Kûfe'de Enes b. Mâlik, Abdullah b. Ebî Evfâ, Vâsile b. Eskā' ve Mekke'de Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile gibi sahâbîlerle müşerref olmuş, onlardan bizzat hadis dinlemiş veya onları görmüştür. Bu hususiyet ona İslâm ilminde müstesna bir bereket kazandırmıştır.
Fasıl III: İlim Yoluna Yönelişi: İmam Şa'bî'nin Basireti
Gençliğinde çarşıda ticaretle meşgul iken büyük âlim Âmir eş-Şa'bî onun zekâsını ve parlak simasını fark etti. Şa'bî: 'Nereye gidip geliyorsun ey delikanlı?' diye sordu. Ebû Hanîfe: 'Çarşıya gidiyorum' deyince, Şa'bî: 'Ben senin çarşıya değil, ulemânın meclisine devam etmeni istiyorum; zira ben sende fevkalâde bir zekâ ve kabiliyet görüyorum!' buyurdu. Bu tarihi ikaz Ebû Hanîfe'nin kalbinde ilim kıvılcımını tutuşturdu ve ticaretini ilimle taçlandırdı.
Fasıl IV: Üstadı Hammâd b. Ebî Süleymân ile Yirmi Sekiz Yıllık İlim Halkası
Kûfe fıkhının reisi Hammâd b. Ebî Süleymân'ın ders halkasına katılan Ebû Hanîfe, tam yirmi sekiz yıl boyunca hocasının meclisinden ayrılmadı. Hocasına öyle derin bir hürmet gösterdi ki: 'Hammâd vefat ettiğinden beri kıldığım her namazda mutlaka annem-babamla birlikte hocama da dua ettim; onun evine hürmeten o tarafa doğru ayağımı uzatmadım' demiştir. Hammâd'ın hicrî 120'de vefatı üzerine talebelerin ve ulemânın ittifakıyla fıkıh kürsüsüne geçti.
Fasıl V: Mekke ve Medine Rıhleleri: Atâ b. Ebî Rabâh ve İmam Mâlik ile Buluşmaları
Ebû Hanîfe ömrü boyunca elli beş defa hacca gitmiştir. Her hac mevsiminde Mekke'de İbn Abbâs'ın talebesi Atâ b. Ebî Rabâh'ın meclisine katılmış; Medine'de ise Muhammed el-Bâkır, Ca'fer es-Sâdık ve İmam Mâlik ile ilmî müzakerelerde bulunmuştur. İmam Mâlik onun hakkında: 'Öyle bir zât gördüm ki, şu taş sütunun altından olduğunu iddia etse aklî delilleriyle bunu ispat ederdi!' diyerek hayranlığını belirtmiştir.
Fasıl VI: 'Ebû Hanîfe' Künyesinin ve 'İmam-ı Âzam' Unvanının Doğuşu
Künyesindeki 'Hanîfe' kelimesi bir kız çocuğundan değil, o devirde yazı divitine (hokka) 'hanîfe' denilmesinden yahut daima hakka ve tevhîde meyleden (hanîf) bir fıtrata sahip olmasından mülhemdir. Ümmetin ulemâsı onun fıkıhtaki emsalsiz dehâsını, zühdünü ve kuruculuğunu tescil etmek için kendisine 'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanını vermiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Doğu'dan Batı'ya Ümmetin Yarısına Rehber Olan Güneş
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe; aklı vahiyle terbiye eden, fıkhı merhametle yoğuran ve hayatını ümmetin adaletine vakfeden bir medeniyet kurucusudur. Selçuklu'dan Osmanlı'ya, Orta Asya'dan Hint alt kıtasına kadar asırlar boyu İslâm dünyasının adalet mizanı onun ictihadlarıyla şekillenmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Fıkhu'l-Ekber, el-Âlim ve'l-Müteallim, Kitâbü'l-Âsâr, Kıyas, İstihsân ve Zâhirü'r-Rivâye külliyatı esas alınmıştır.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanıyla anılan Ebû Hanîfe, fıkhı ilk sistemleştiren, Ehl-i Re'y mektebini kuran ve Tâbiîn neslinden olan büyük müctehiddir.
İmam-ı Âzam'ın ticaret ahlâkı ve zühd hayatı nasıldır?
Kumaş tüccarı olup şüpheli tek bir kuruşu dahi infak etmiş, geceleri teheccüd ile ihyâ etmiş ve zalim sultanların kadılık teklifini canı pahasına reddetmiştir.