Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed: İki Büyük İmamın (İmâmeyn) Mezhep Mirası
Fasıl I: İmam-ı Âzam'ın İlim Meclisi ve Meşveret Usûlü
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin Kûfe'deki ders meclisi, tek bir kişinin monolog halinde ders anlattığı bir kürsü değil; kırk büyük müctehid talebenin katıldığı bir 'Fıkıh Akademisi' idi. Bir fıkhî mesele ortaya atıldığında günlerce münazara edilir, lehte ve aleyhte bütün deliller tartışılır, ardından Ebû Hanîfe nihai hükmü bağlar ve baş kâtip İmam Ebû Yûsuf tarafından kayda geçirilirdi.
Fasıl II: İmam Ebû Yûsuf: İlk Kādılkudât (Başsavcı/Adalet Bakanı) ve Kitâbü'l-Harâc
Ya'kūb b. İbrâhim el-Ensârî (Ebû Yûsuf, v. 182 / 798), İslâm tarihinde ilk defa 'Kādılkudât' (bütün kadıların başı) unvanını alan büyük müctehiddir. Halife Hârûnürreşîd'in talebi üzerine kaleme aldığı Kitâbü'l-Harâc, İslâm kamu maliyesi, vergi hukuku, mülkiyet ve devlet idaresi sahasında yazılmış ilk şaheserdir. Ebû Yûsuf, hocasının fıkhını devletin adalet nizamı haline getirmiştir.
Fasıl III: İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî: Fıkhın Dâhî Tedvincisi
Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî (v. 189 / 805), hem Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'tan hem de Medine'de İmam Mâlik'ten ilim tahsil etmiş bir dirayet abidesidir. Arap dilinin inceliklerine vukufiyeti ve müstesna zekâsıyla Hanefî mezhebinin bütün fürûunu kaleme alarak tedvin etmiştir. Talebesi İmam Şâfiî onun hakkında: 'Muhammed b. Hasan'dan bir deve yükü ilim yazdım; o konuştuğunda sanki Kur'an onun lisanı üzere iniyor gibiydi' buyurmuştur.
Fasıl IV: Zâhirü'r-Rivâye Külliyatı (Kütüb-i Sitte-i Hanefiyye)
Hanefî mezhebinin tartışmasız en sahih ve bağlayıcı kaynakları olan 'Zâhirü'r-Rivâye' (veya el-Usûl) kitaplarının tamamı İmam Muhammed tarafından telif edilmiştir: 1. el-Asl (el-Mebsût), 2. el-Câmi'u's-Sagīr, 3. el-Câmi'u'l-Kebîr, 4. ez-Ziyâdât, 5. es-Siyeru's-Sagīr, 6. es-Siyeru'l-Kebîr. Bu altı eser asırlar boyunca Serahsî'nin Mebsût'una ve Mergīnânî'nin Hidâye'sine temel teşkil etmiştir.
Fasıl V: es-Siyerü'l-Kebîr: Dünya Tarihinin İlk Müstakil Devletler Hukuku Metni
İmam Muhammed'in es-Siyerü'l-Kebîr adlı şaheseri; savaş ve barış hukuku, milletlerarası münasebetler, elçilik dokunulmazlığı, esirlerin hakları ve tarafsızlık kaidelerini tanzim eden dünya hukuk tarihindeki ilk müstakil uluslararası hukuk kitabıdır. Avrupalı hukuk tarihçileri Grotius'tan asırlar önce bu ilmi İmam Muhammed'in kurduğunu teslim etmişlerdir.
Fasıl VI: Talebelerin Hocalarına Muhalefeti: İctihad Hürriyeti ve İlmi Zenginlik
Hanefî mezhebinde Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed (İmâmeyn), yüzlerce meselede hocaları Ebû Hanîfe'ye muhalif ictihadlarda bulunmuşlardır. Ancak bu muhalefet mezhebi bölmemiş, bilakis zenginleştirmiştir. Sonraki asırlarda fetvalar bazen Ebû Hanîfe'nin, bazen Ebû Yûsuf'un, bazen de İmam Muhammed'in kavline göre verilmiştir. Bu durum mezhebin zaman ve mekân şartlarına uyum sağlama kudretini artırmıştır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Üstadın Basiretinden Cihanşümul Hukuk Ekolüne
İmam-ı Âzam'ın meclisi, dâhî talebelerinin omuzlarında yükselerek Bağdat'tan Semerkant'a, Kahire'den İstanbul'a kadar bütün İslâm cihanının adalet ve fıkıh omurgası olmuştur. İmâmeyn'in sadakati ve ictihad cesareti; Hanefîliği ümmetin en yaygın ve en kucaklayıcı mezhebi kılmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Fıkhu'l-Ekber, el-Âlim ve'l-Müteallim, Kitâbü'l-Âsâr, Kıyas, İstihsân ve Zâhirü'r-Rivâye külliyatı esas alınmıştır.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanıyla anılan Ebû Hanîfe, fıkhı ilk sistemleştiren, Ehl-i Re'y mektebini kuran ve Tâbiîn neslinden olan büyük müctehiddir.
İmam-ı Âzam'ın ticaret ahlâkı ve zühd hayatı nasıldır?
Kumaş tüccarı olup şüpheli tek bir kuruşu dahi infak etmiş, geceleri teheccüd ile ihyâ etmiş ve zalim sultanların kadılık teklifini canı pahasına reddetmiştir.