Ebû Hanîfe'nin Ticaret Ahlâkı ve Zühdü: Kûfe Çarşısında Helâl Kazanç ve Takvâ
Fasıl I: Tüccar Bir Fakih Olmanın Bereketi: Kûfe Çarşısında İpek Ticareti
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe, ilmi geçim vasıtası kılmayan, elinin emeği ve helâl ticaretle maişetini temin eden 'tüccar-fakih' modelinin tarihteki en muazzam temsilcisidir. Kûfe çarşısında ipek ve kumaş ticaretiyle meşgul olan İmam, servetini hiçbir zaman kalbine koymamış; ticaretini bütünüyle şer'î adaletin ve cömertliğin tatbikat sahası kılmıştır.
Fasıl II: Kusurlu Malı Açıklama Hassasiyeti ve Ortakla İmtihan Menkıbesi
Bir gün ortağı Hafs b. Abdirrahmân'ı bir miktar kumaş satması için gönderirken: 'Ey Hafs! Bu kumaşların falan topunda şu kusur vardır; satarken müşteriye bu kusuru mutlaka açıkla ve fiyatını ona göre düşür!' diye tembih etti. Hafs kumaşları sattı fakat dalgınlıkla müşteriye kusuru söylemeyi unuttu ve kimin aldığını da hatırlayamadı. Durumu öğrenen Ebû Hanîfe, o kumaş partisinden elde edilen otuz bin dirhemin tamamını fakirlere sadaka olarak dağıttı ve tek bir kuruşuna dahi el sürmedi.
Fasıl III: Cömertlik ve İnfak Ahlâkı: Talebelerinin Maişetini Üstlenmesi
Ebû Hanîfe her yıl ticaretinden elde ettiği kârı hesaplar; bu kazançla Kûfe'nin muhaddislerinin, fakihlerinin ve ders meclisine devam eden talebelerinin bir yıllık nafakasını, elbisesini ve her türlü ihtiyacını bizzat karşılardı. Onlara mallarını takdim ederken: 'Bu paraları ihtiyacınız için harcayın ve yalnız Allah'a şükredin; zira bu mal benim değil, Allah'ın sizin rızkınız olarak benim elimden gönderdiği fazl u keremidir' derdi. Başta Ebû Yûsuf olmak üzere talebelerini maişet derdinden kurtararak onların büyük birer âlim olmasını sağlamıştır.
Fasıl IV: Gece İbadeti ve Kur'an Tilâveti: 'Veted' (Direk) Lakabının Sırrı
Gündüzleri çarşıda ve ders meclisinde olan Ebû Hanîfe, geceleri ise ibadet ve gözyaşıyla ihyâ eden bir velî idi. Yatsı abdestiyle kırk yıl sabah namazı kıldığı rivayet edilmiştir. Gece namazında o kadar uzun ve hareketsiz kıyamda dururdu ki, komşuları damda onu gördüklerinde bir direk zannederler ve kendisine 'el-Veted' (Direk/Kazık) derlerdi. Bir gece namazında tek bir âyeti (Zilzâl veya Kamer sûresinden bir âyeti) sabaha kadar ağlayarak tekrar ettiği nakledilir.
Fasıl V: Borçlunun Gölgesinde Durmama İnceliği: Ribâ Şüphesinden Kaçış
Ebû Hanîfe, alacaklı olduğu bir kimsenin evinin önünde beklerken sıcak güneşin altında durmuş, evin duvarının gölgesine sığınmamıştır. Sebebi sorulduğunda şu muazzam vera cevabını vermiştir: 'Resûlullah (s.a.v.) 'Menfaat sağlayan her borç faizdir' buyurmuştur. Ben bu kimseden alacaklıyım; onun evinin gölgesinden istifade ederek borcumdan menfaat sağlamış olmaktan ve faiz şüphesine düşmekten hayâ ederim!'
Fasıl VI: Düşmanına Bile İhsan Eden Asil Kalp ve Affedicilik
Kûfe sokaklarında bir adam kendisine ağır hakaretler ederek evinin kapısına kadar takip ettiğinde, Ebû Hanîfe kapının eşiğinde durup adama dönmüş ve gayet sükûnetle: 'Kardeşim! Eğer söyleyeceğin başka bir şey kaldıysa söyle bitir; çünkü birazdan içeri gireceğim ve seni dinleyemem' demiştir. Kendisine her gece sarhoş olup türküler söyleyerek rahatsızlık veren ayakkabıcı komşusu hapse atıldığında, bizzat valiye gidip kefil olmuş, onu hapisten kurtarmış ve hidayetine vesile olmuştur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Çarşıyı Tekkeye, Kazancı İbâdete Dönüştüren Takvâ Sultanı
Ebû Hanîfe; dünyayı kesben elde edip kalben terk etmenin, helâl lokmanın ve istiğnâ ahlâkının zirvesidir. O'nun hayatı; Müslümanın iktisadî hayatı ile kalbî takvâsının nasıl tek bir Nebevî ahenkte buluşacağını gösteren ebedî bir irfan meş'alesidir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Fıkhu'l-Ekber, el-Âlim ve'l-Müteallim, Kitâbü'l-Âsâr, Kıyas, İstihsân ve Zâhirü'r-Rivâye külliyatı esas alınmıştır.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanıyla anılan Ebû Hanîfe, fıkhı ilk sistemleştiren, Ehl-i Re'y mektebini kuran ve Tâbiîn neslinden olan büyük müctehiddir.
İmam-ı Âzam'ın ticaret ahlâkı ve zühd hayatı nasıldır?
Kumaş tüccarı olup şüpheli tek bir kuruşu dahi infak etmiş, geceleri teheccüd ile ihyâ etmiş ve zalim sultanların kadılık teklifini canı pahasına reddetmiştir.