Ebû Hanîfe'nin Mihnesi ve Şehâdeti: Kādılık Makamını Reddediş ve İffet
Fasıl I: İlmin İzzetini Sultanlara Çiğnetmeme İradesi
İslâm tarihinde âlimin bağımsızlığını ve ilmin izzetini canı pahasına koruyan en büyük şahsiyet İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'dir. Hem Emevîlerin son döneminde hem de Abbâsîler devrinde devlet ricalinin ilmi kendi siyasetlerine alet etme ve mahkemeleri meşrulaştırma teşebbüslerine karşı dimdik durmuş, makam ve mevkileri elinin tersiyle itmiştir.
Fasıl II: Emevî Valisi İbn Hübeyre'nin Baskısı ve İlk Kırbaç İmtihanı
Emevîlerin Irak valisi İbn Hübeyre, Kûfe'de karışıklıkların arttığı bir dönemde Ebû Hanîfe'yi saraya çağırarak kendisine Kûfe kadılığını veya hazine mühürdarlığını teklif etti. Maksadı, İmam'ın nüfuzunu kullanarak valinin haksız icraatlarına meşruiyet kazandırmaktı. Ebû Hanîfe bu teklifi kesin bir dille reddetti: 'O benden Vâsıt Mescidi'nin kapılarını saymamı istese bile yapmam; nerede kaldı ki bir Müslümanın boynunun vurulacağı fermanı mühürleyeceğim!' Bunun üzerine vali onu günlerce zindana attırdı ve her gün sokaklarda teşhir ederek kırbaçlattı. İmam kırbaç darbeleri altında inlerken bile 'Allah bana yeter!' demiştir.
Fasıl III: Halife Ebû Ca'fer el-Mansûr'un Bağdat'taki Kādılkudâtlık Israrı
Abbâsî Devleti kurulduktan sonra Halife Ebû Ca'fer el-Mansûr, yeni kurulan başkent Bağdat'ta İmam-ı Âzam'a başkadılık (Kādılkudâtlık) makamını teklif etti. Mansûr: 'Bu makama senden daha layık kimse yoktur, kabul edeceksin!' diye yemin etti. Ebû Hanîfe ise: 'Ben bu vazifeye ehil değilim!' diyerek yeminle mukabelede bulundu. Mansûr öfkeyle: 'Yalan söylüyorsun!' deyince, İmam tarihe geçen şu dâhiyane cevabı verdi: 'Eğer ben yalan söylüyorsam, yalancı bir kimseden kadı olmaz! Şayet doğru söylüyorsam, zaten ehil olmadığımı kendim itiraf etmiş bulunuyorum!'
Fasıl IV: Bağdat Zindanları: Zincirler, Kırbaçlar ve İmam'ın İffeti
Halife Mansûr gururunun kırılması üzerine İmam-ı Âzam'ı Bağdat'ın karanlık zindanlarına attırdı. Yetmiş yaşını aşmış bu pîr-i fânî imam, her gün zindandan çıkarılarak halifenin huzurunda onlarca kırbaç vuruldu. Vücudundan kanlar sızarken annesinin üzüntüsünü düşünüp ağlamış, fakat zalimlerin fermanına imza atmayı asla kabul etmemiştir.
Fasıl V: Zehirlenişi ve Hicrî 150 Senesinde Zindanda Şehâdeti
İmam'ın halk nezdindeki muazzam muhabbetini ve zindanda bile geri adım atmayan metanetini gören Halife Mansûr, onun varlığından korkuya kapıldı. Nihayet hicrî 150 (m. 767) senesinde zindanda kendisine zehirli şerbet içirildi. İmam zehrin tesirini hissedince secdeye kapandı ve secdede iken ruhunu Cenâb-ı Hakk'a teslim ederek şehâdet şerbetini içti.
Fasıl VI: Bağdat'taki Cenaze Merasimi: Günlerce Kılınan Cenaze Namazı
İmam-ı Âzam'ın vefat haberi Bağdat'a yayıldığında bütün şehir yasa boğuldu. Cenazesini yıkamaya gelen âlimler gözyaşlarını tutamadı. Cenaze namazını kılmak için yüz bini aşkın insan toplandı; izdiham sebebiyle cenaze namazı akşama kadar tam altı defa tekrar kılındı. Vasiyeti üzerine, Halife Mansûr'un gasp ettiği arazilerden uzak bir mevkiye, Hayzürân kabristanına (bugünkü Âzamiyye) defnedildi.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Âlimin İzzetini Canıyla Tescil Eden Ebedî Şehit
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe; hakikat uğruna tahtları, sarayları ve cellatları hiçe sayan nebevî asaletin timsalidir. O'nun zindandaki secdesi; kıyamete kadar bütün İslâm âlimlerine zalimlerin karşısında nasıl dimdik durulacağını öğreten ebedî bir hürriyet ve takvâ dersidir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Fıkhu'l-Ekber, el-Âlim ve'l-Müteallim, Kitâbü'l-Âsâr, Kıyas, İstihsân ve Zâhirü'r-Rivâye külliyatı esas alınmıştır.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâm-ı Âzam' (En Büyük İmam) unvanıyla anılan Ebû Hanîfe, fıkhı ilk sistemleştiren, Ehl-i Re'y mektebini kuran ve Tâbiîn neslinden olan büyük müctehiddir.
İmam-ı Âzam'ın ticaret ahlâkı ve zühd hayatı nasıldır?
Kumaş tüccarı olup şüpheli tek bir kuruşu dahi infak etmiş, geceleri teheccüd ile ihyâ etmiş ve zalim sultanların kadılık teklifini canı pahasına reddetmiştir.