Mirsâdü'l-İbâd mine'l-Mebde' ile'l-Me'âd: Başlangıçtan Dönüşe Kulun Seyr-i Sülûk Yolu

Fasıl I: Mirsâdü'l-İbâd'ın Doğuşu ve Selçuklu İrfanına Etkisi

Tasavvuf ve İslâm ahlâk tarihinin en müstesna başyapıtlarından biri olan *Mirsâdü'l-İbâd mine'l-Mebde' ile'l-Me'âd* (Kulların Gözetleme Yeri: Başlangıçtan Dönüşe); 7. hicrî asırda Kubraviyye mektebinin büyük pîri Necmeddîn Ebû Bekr b. Muhammed b. Şâhâver er-Râzî el-Esedî 'Dâye' (v. 654/1256) tarafından kaleme alınmıştır.

Moğol istilası esnasında Hârizm ve Rey beldelerinden Anadolu'ya hicret eden Şeyh Dâye; Malatya, Kayseri, Sivas ve Konya şehirlerinde irşad faaliyetlerinde bulunmuş, Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'a bizzat bu eserini takdim etmiştir. Konya'da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Sadreddîn-i Konevî ile kucaklaşarak Anadolu mayasını irfanla yoğurmuştur.

Eser; beş ana 'Bâb' ve kırk 'Fasıl' halinde insanın nereden geldiğini (Mebde'), dünyada ne ile mükellef olduğunu (Meâş) ve nereye döneceğini (Me'âd) şerh eder.

Fasıl II: Mebde': Ruhun Ezelî Âlemi ve Beden Kafesine Düşüşü

Şeyh Dâye'ye göre insanın serüveni Elest Bezmi ile başlar. Cenâb-ı Hak ruhları 'Kālû Belâ' ahdiyle yaratmış ve onları kudsî melekût nûrlarıyla donatmıştır.

Ardından bu ulvî ruh, imtihan ve hilafet sırrı gereğince kesif toprak (çamur) bedenine indirilmiştir. Bu iniş bir sürgün değil, ham maddeden elmas çıkarma sürecidir. Ruh bu dünyada gurbettedir ve ezelî vatanının hasretiyle yanmaktadır.

Fasıl III: Peygamberlerin Rehberliği ve Şeriat Terazisi

Dâye vurgular ki; insan aklı kendi başına bu karanlık dünya labirentinden çıkış yolunu bulamaz. Akıl bir meşaledir; ancak önündeki puslu dağları aşabilmesi için gökten inen güneş hükmündeki vahye ve peygamberlerin rehberliğine muhtaçtır.

Şeriat, sâlikin yolunu aydınlatan hudutlardır. Şeriatsız seyr-i sülûk iddia edenler, çölde serap peşinde koşan ve helâk olan gafillerdir.

Fasıl IV: Müridlik Şartları ve Kâmil Mürşidin Huzuru

Mirsâdü'l-İbâd'ın en derin bölümleri seyr-i sülûk adabına ayrılmıştır. Dâye, sâlikin nefis ejderhasıyla tek başına baş edemeyeceğini belirtir; mutlaka melekûtî terbiyeden geçmiş kâmil bir şeyhin dizinin dibine çökmesi şarttır.

Mürid şeyhine karşı teslimiyet içinde olmalı, içindeki vesveseleri ve rüyaları gizlemeden açmalı, şeyhin terbiye kılıcına boyun eğmelidir.

Fasıl V: Çile, Halvet ve Zikr-i Sultanî Terkibi

Kubraviyye tarikatının temeli olan kırk günlük halvet (erbaîn) erkânı: Sâlik karanlık hücreye girer; yemeği en asgarîye indirir, dünya kelâmını tamamen keser ve kalbini 'Lâ ilâhe illallâh' kılıcıyla şirkten temizler.

Zikir dilden kalbe, kalpten ruha ve ruhtan sırra intikal ettiğinde 'Zikr-i Sultanî' başlar; artık vücudun her zerresi zikreden melekûtî bir kandil olur.

Fasıl VI: Cemiyet Tabakalarının İrfânî Vazifeleri

Mirsâdü'l-İbâd'ı diğer tasavvuf kitaplarından ayıran en mühim özellik; hükümdarlardan vezirlere, kadılardan tüccarlara, sanatkârlardan çiftçilere kadar toplumun her kesiminin nasıl Allah rızasına uygun bir derviş gibi yaşayabileceğini kanunlaştırmasıdır.

Hükümdarın dervişliği adaletle hükmetmek, tüccarın dervişliği hilesiz tartmak, çiftçinin dervişliği ise toprağa bereket tohumu ekerken tefekkür etmektir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Me'âd ve Cemâlullâh'a Ulaşmak

Mirsâdü'l-İbâd'ın nihai durağı 'Me'âd'dır (Hakk'a Dönüş). Ölüm, sevenin Sevdiğine kavuştuğu şeb-i arûstur. Dünyada nefsini arındıran kul, kabirde ve mahşerde korkulardan emin olarak Rabbinin Cemâl-i Bâkemâlini müşâhede eder.

Sihravemen Dâye Külliyatı; kulluk yolunun bu ebedî rehberini en sahih irfan terazisiyle takdim eder.