Marmûzât-ı Esedî: Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad'a Devlet ve Hikmet Nasihatleri

Fasıl I: Marmûzât-ı Esedî'nin Telifi ve Selçuklu Rönesansı

Anadolu Selçuklu Devleti'nin altın çağı olan I. Alâeddin Keykubad devrinde (1220-1237); Şeyh Necmeddîn-i Dâye bizzat sultanın davetiyle Sivas ve Kayseri'de bulunmuş ve hükümdara hitaben Farsça *Marmûzât-ı Esedî der Mezmûmât-ı Devlet-i Cemedî* adlı eşsiz siyaset ve hikmetnâmesini telif etmiştir.

Eser; klasik kuru devlet yönetimi kitaplarından farklı olarak; adalet ile tasavvuf irfânını, sultanlık ile dervişliği tek bir potada eriten bir 'Kâmil İktidar Metafiziği'dir.

Fasıl II: Sultanlığın Hakikati: Zıllullâhi fi'l-Ard (Allah'ın Yeryüzündeki Gölgesi)

Dâye sultana hitap eder: 'Ey pâdişâh! Sakın kendini tahtın, orduların ve hazinelerin mutlak mâliki zannetme! Sen ancak Allah'ın mülkünde O'nun adaletini temsil etmekle vazifelendirilmiş bir emânetçisin.'

Sultan yeryüzünde Allah'ın gölgesidir; gölgenin vazifesi ise güneşe tabi olmak ve mazlumları zulmün kavurucu sıcağından koruyan bir sığınak olmaktır.

Fasıl III: Adalet Terazisi: Mülkün Temeli ve Nizam-ı Âlem

Eserde adaletin milimetrik terazisi kurulur: Bir memlekette zâlim kadılar, rüşvetçi memurlar veya halkı ezen vergi toplayıcıları türemişse; o memleketin orduları ne kadar güçlü olursa olsun ilâhî gazapla yerle bir olmaya mahkûmdur.

Adalet mülkün direğidir; zulüm ise temelleri oyan sel suyudur. Sultanın bir saatlik adaleti, yetmiş yıllık nâfile ibadetten hayırlıdır.

Fasıl IV: Hükümdarın Nefis Terbiyesi ve Halvet İhtiyacı

Şeyh Dâye Alâeddin Keykubad'a gece yarıları tahttan inip seccadeye kapanmasını, saray lüksünün ortasında dervişâne bir kalple istiğfar etmesini tavsiye eder.

Kendi nefsine galebe çalamayan bir hükümdar, milyonlarca tebaasına asla adaletle hükmedemez. İktidar sarhoşluğunun panzehiri, ölümün ve kabrin tefekkürüdür.

Fasıl V: Âlimler ve Âriflerle İstişare Mecburiyeti

Sultanın etrafında dalkavuklar değil; hakkı ve hakikati sultanın yüzüne pervasızca söyleyebilen takvâ sahibi âlimler ve kâmil mürşidler bulunmalıdır.

Dâye, âlimlerin sarayın kapısına gitmesini zillet, sultanların ise âriflerin dergâhına diz çökmesini en büyük devlet asaleti olarak tavsif eder.

Fasıl VI: Moğol Tehdidi ve İslâm Âleminin Birliği

Eserin yazıldığı dönem Moğol kasırgasının İslâm dünyasını kasıp kavurduğu buhranlı yıllardır. Dâye, sultana İslâm ümmetinin birlik ve beraberliğini muhafaza etmesini, kaleleri tahkim ederken asıl gönül kalelerini imar etmesini vasiyet etmiştir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Ebedî Saltanat Âhiret Devleti'dir

Marmûzât-ı Esedî; yeryüzündeki bütün tahtların fâni, bütün taçların geçici olduğunu ve asıl saltanatın Cenâb-ı Hakk'ın rızasına erip ebedî cennet mülküne kavuşmak olduğunu haykırır.

Sihravemen Siyaset ve Hikmet Külliyatı; Selçuklu devlet aklının irfânî köklerini günümüz idrakine takdim eder.