Nihâyetü'l-Matlab fî Dirâyeti'l-Mezheb: Şâfiî Fıkhının 40 Ciltlik Büyük Ansiklopedisi
İbn Hallikân'ın 'İslâm'da böylesi telif edilmemiştir' dediği Nihâyetü'l-Matlab; Şâfiî mezhebinin fürû-i fıkıh tahlilleri ve illet derinliği.
Fasıl I: Nihâyetü'l-Matlab'ın Muazzam Hacmi ve Fıkıh Tarihindeki Makamı
Nihâyetü'l-Matlab fî Dirâyeti'l-Mezheb; İslâm hukuk tarihinin kaleme alınmış en devâsa ve en derinlikli fıkıh külliyatlarından biridir. İbn Hallikân ve Zehebî gibi tabakat allâmeleri, Şâfiî fıkhında bu eserin seviyesine ulaşan ikinci bir eserin telif edilmediğini açıkça kaydederler.
Fasıl II: Muhtasaru'l-Müzenî'nin Şerhinde Dirâyet ve Rivâyet Zirvesi
Eser, İmâm Şâfiî'nin baş talebesi Müzenî'nin Muhtasar'ı üzerine bina edilmiştir. Ancak Cüveynî basit bir metin şerhiyle yetinmez; her bir hükmün altında yatan fıkhî mantığı, illetleri, lafzî ve kıyasî tahlilleri bir fıkıh felsefesi gibi inşa eder.
Fasıl III: Fıkhî Meselelerde Mezhep İçi Tercihler ve İkna Edici Burhanlar
Şâfiî mezhebi içerisindeki kavl-i kadîm ve kavl-i cedîd ihtilafları, ashâbü'l-vücûhun farklı görüşleri titizlikle tartılır. Cüveynî 'el-Mezheb' diyerek tercih ettiği kavli öyle muhkem delillerle savunur ki, sonraki asırların fakihleri için bu tercihler nihai müracaat merci haline gelmiştir.
Fasıl IV: Hilâf İlmi: Mezhepler Arası Fıkhî Münazaralar ve Mukayeseler
İmâm Ebû Hanîfe, İmâm Mâlik, Ahmed b. Hanbel ve Evzâî gibi diğer müçtehidlerin görüşleriyle mukayeseli fıkıh (hilâf) tahlilleri. Cüveynî, muhalif görüşleri zikrederken son derece mutedil, ilmî ve insaflı bir üslup muhafaza eder.
Fasıl V: İbadetlerin Ruhu ve Muamelat Hukukundaki İktisadi Denge
Taharet, namaz, zekât, oruç ve hac gibi taabbüdî ahkâmın kalbî gayeleri; alışveriş, şirketler, icâre, rehin ve vakıf gibi muamelat hukukunun ise cemiyette adil sermaye dolaşımını ve helâl kazancı teminat altına alma ilkeleri.
Fasıl VI: Gazâlî'nin el-Basît, el-Vasît ve el-Vecîz Eserlerine Kaynaklığı
Talebesi İmâm Gazâlî'nin fıkıh sahasında telif ettiği meşhur üçleme (el-Basît, el-Vasît ve el-Vecîz) bütünüyle hocası Cüveynî'nin Nihâyetü'l-Matlab'ının süzülmüş, özetlenmiş ve tertip edilmiş halidir. Daha sonra Nevevî ve Râfiî gibi devler mezhep hükümlerini bu silsile üzerinden nakletmiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Fürû-i Fıkhın Zâhirinden Amelî İhlâsa
Nihâyetü'l-Matlab; şeklî fıkıh kalıplarının arkasında yatan ilahî rızâ niyetini ve amelî takvâyı diri tutan kudsî bir ilim ummanıdır. Cüveynî, fıkhın nihai gayesinin kulu Hak Teâlâ'nın huzurunda edeple yaşatmak olduğunu ispatlar.