Kitâbü'l-İrşâd: Eş'arî Kelâmı, Tevhid Delilleri ve Varlık Mertebeleri
İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî'nin kelâm başyapıtı Kitâbü'l-İrşâd; âlemin hudûsu, Sâni'in ispatı, sıfâtullâh ve aklî-naklî istidlâl metodolojisi.
Fasıl I: Kitâbü'l-İrşâd'ın İslâm Düşüncesindeki Yeri ve Gayesi
Hicrî 5. asrın büyük kelâm, usûl ve fıkıh dehası İmâmü'l-Haremeyn Ebü'l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillâh el-Cüveynî'nin (419-478 / 1028-1085) kaleme aldığı Kitâbü'l-İrşâd ilâ Kavâtı'i'l-Edille fî Usûli'l-İ'tikād; Eş'arî kelâm geleneğinde mütekaddimîn ile müteahhirîn dönemleri arasındaki en mühim köprü eserdir. Müellif, kuru cedel münakaşalarını bir kenara bırakarak akāid esaslarını sarsılmaz mantıkî burhanlarla tahkim eder.
Fasıl II: Âlemin Hudûsu ve Varlık Mertebelerinin Tahlili
Cüveynî, varlık tahlilinde cevher ve araz teorisini merkeze alır. Kâinattaki her araz sürekli bir tebeddül ve teceddüt içindedir. Hâdis olan arazların taşıyıcısı olan cisimler ve cevherler de zorunlu olarak hâdistir; yani sonradan yaratılmıştır. Başlangıcı olan her varlık, kendisini yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıkaran bir Muhdise (Yaratıcıya) muhtaçtır.
Fasıl III: İsbât-ı Vâcib ve Allah'ın Varlığının Aklî Burhanları
Âlemin sonradan var olması (hudûs burhanı) ve imkân delili vasıtasıyla Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ'nın varlığı ispat edilir. Cüveynî, kâinattaki mükemmel nizamın ve ölçünün tesadüfe veya tabiata hamledilmesinin aklın bedîhî ilkeleriyle çeliştiğini kesin burhanlarla ortaya koyar.
Fasıl IV: Sıfâtullâh: Zâtî ve Sübûtî Sıfatların Tenzihi
Allah Teâlâ'nın hayat, ilim, irade, kudret, sem', basar ve kelâm sıfatları zâtına lâyık vechile sabittir. Cüveynî, Mûtezile'nin sıfatları inkâr eden ta'tîl fikri ile Müşebbihe'nin ilahî sıfatları mahlûkata benzeten tecsîm sapkınlığı arasında sırat-ı müstakîmi temsil eden Ehl-i Sünnet tenzih çizgisini muhafaza eder.
Fasıl V: Nübüvvet Müessesesi ve Mucizenin Delil Değeri
Peygamberlik müessesesi aklî bakımdan mümkündür ve hikmeten gereklidir. Peygamberlerin doğruluğunun en kesin şahidi, âdetleri yırtıp geçen ve beşer takatini aşan hissî ve manevî mucizelerdir. Hazret-i Muhammed'in (s.a.v.) nübüvvetinin en büyük ebedî delili ise i'câzı kıyamete kadar baki olan Kur'an-ı Kerîm'dir.
Fasıl VI: Sem'iyyât, Âhiret ve Ruhun Mahiyeti
Akılla bilinemeyip ancak nakille sabit olan sem'iyyât sahası: Kabir azabı ve nimeti, ba's, mizan, şefaat, sırat, cennet ve cehennem hakikatleri. Cüveynî, nassların zâhirini aklî imkânsızlık olmadıkça tevil etmeksizin tasdik etmenin selîm aklın gereği olduğunu vurgular.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Nazarî Kelâmdan Tahkîkî Tevhide İntikal
Kitâbü'l-İrşâd sadece bir cedel ve kelâm metni değil, aklı vesveselerden arındırıp kalbi marifetullah nuruyla doyuran manevî bir seyr-i sülûk kalesidir. İmâm Cüveynî, nazarî delillerin nihai gayesinin kalbî yakîn ve ihlâs olduğunu gösterir.