İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî’nin Hayatı, Nizâmiye Medreseleri ve Gazâlî’ye Mirası
Nişabur'dan Mekke ve Medine'ye ilim hicreti, Haremeyn imamlığı, Nizâmülmülk ile teşrik-i mesaisi, Gazâlî ve Kuşeyrî ile rabıtası ve irfânî teslimiyeti.
Fasıl I: Nîşâbûr’da Doğuş, İlim Ehli Bir Hânedân ve İlk Tahsil
Hicrî 419 yılında Horasan'ın ilim merkezi Nîşâbûr yakınlarındaki Cüveyn kasabasında dünyaya gelen Abdülmelik b. Abdillâh; Şâfiî mezhebinin büyük fakihi Ebû Muhammed el-Cüveynî'nin oğludur. Çocukluğundan itibaren babasının ve Horasan ulemasının dizinin dibinde yetişti.
Fasıl II: Mihnet Dönemi, Hicret ve Hicaz: Haremeyn İmamlığı Unvanı
Selçuklu Veziri Kündürî döneminde Eş'arî ulemaya yönelik baskılar (el-Mihnetü'l-Kunduriyye) sebebiyle Nîşâbûr'u terk etmek zorunda kaldı. Bağdat'a, oradan Hicaz'a geçti. Dört yıl boyunca Mekke-i Mükerreme ve Medîne-i Münevvere'de ders okuttu, fetva verdi ve bu kutlu hizmeti vesilesiyle 'İmâmü'l-Haremeyn' (İki Harem'in İmamı) unvanını kazandı.
Fasıl III: Nizâmülmülk’ün Daveti ve Nîşâbûr Nizâmiye Medresesi Rektörlüğü
Sultan Alparslan tahta geçip Nizâmülmülk büyük vezir olunca Cüveynî büyük bir hürmetle memleketine davet edildi. Nizâmülmülk onun adına meşhur Nîşâbûr Nizâmiye Medresesi'ni inşa ettirdi. Cüveynî vefatına kadar bu medresenin başında kalarak İslâm dünyasının en büyük ilim halkasını yönetti.
Fasıl IV: Talebeleri: İmâm Gazâlî, Kiyâ el-Herrâsî ve Ali el-Fârmedî
Cüveynî'nin ders halkası İslâm medeniyetinin zirve şahsiyetlerini yetiştirdi: Hüccetü'l-İslâm İmâm Gazâlî, Bağdat Nizâmiye'sinin başmüderrisi Kiyâ el-Herrâsî, Abdülgāfir el-Fârisî ve devrin mutasavvıfları onun irfan pınarından kana kana içtiler.
Fasıl V: Eserlerinin İslâm Medeniyeti ve Medrese Geleneğindeki Yeri
Kitâbü'l-İrşâd, el-Burhân, Nihâyetü'l-Matlab, Gıyâsü'l-Ümem ve el-Varakāt gibi şaheserler; Eş'arî kelâmının, Şâfiî fıkhının ve usûl ilminin anayasası oldu. Medrese nizamının asırlar boyu takip ettiği metodolojik omurga Cüveynî tarafından çatıldı.
Fasıl VI: Zühdü, Takvâsı, İbadet Hayatı ve Son Anlarındaki Teslimiyeti
Büyük bir ilim otoritesi olmasının yanında geceleri ibadetle kaim, haramlardan son derece sakınan bir takvâ abidesiydi. Ömrünün son demlerinde kelâmî münazaralardan zihnen uzaklaşıp 'Ben kocakarıların tertemiz imanı üzere ölüyorum' diyerek selîm fıtrata ve teslimiyete iltica etmiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İlim Zirvesinden 'Kocakarı İmanı' Sadeliğine Ulaşan İrfan
İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî; aklın, ilmin ve felsefenin en sarp zirvelerine tırmandıktan sonra hakiki kurtuluşun ancak kalbî teslimiyet, ihlâs ve ubûdiyette olduğunu bizzat kendi hayatıyla tefsir eden mübarek bir irfan kutbudur.