Gıyâsü'l-Ümem (el-Gıyâsî): İslâm Kamu Düzeni, Hilafet ve Kriz Dönemi Siyaseti
Cüveynî'nin devrim niteliğindeki siyaset teorisi Gıyâsü'l-Ümem fî İltiyâsi'z-Zulem; otorite boşluğu, zaruret hali ve ümmetin bekası.
Fasıl I: Gıyâsü'l-Ümem'in Telif Gayesi ve Siyaset Fıkhındaki Yeri
Gıyâsü'l-Ümem fî İltiyâsi'z-Zulem (yaygın adıyla el-Gıyâsî); İslâm siyaset düşüncesinde eşi benzeri olmayan bir kriz hukuku ve anayasa şaheseridir. Cüveynî bu eseri, Abbâsî hilafetinin zayıfladığı, iç karışıklıkların ve otorite krizlerinin yaşandığı bir çağda ümmetin bekasını teminat altına almak için kaleme almıştır.
Fasıl II: İmamet ve Hilafetin Gayesi: Dini Koruma ve Dünyayı Yönetme
Devlet idaresinin (imamet) temel gayesi iki esasa dayanır: Dinin esaslarını tahriften korumak (hırâsetü'd-dîn) ve dünya nizamını adaletle idare etmek (siyâsetü'd-dünyâ). İmam, hevalarına göre değil, ilahî şeriatın adalet ölçülerine göre hüküm vermekle mükelleftir.
Fasıl III: Devlet Başkanının Vasıfları, Seçimi ve Azil Şartları
Devlet başkanında aranan şartlar: İlim, adalet, kifayet (yönetim kabiliyeti), necâdet (cesaret) ve selîm duyu organları. Cüveynî, hilafetin ehlü'l-hal ve'l-akd heyeti tarafından akdedilmesini ve yöneticinin meşruiyetini adalete riayet ettiği müddetçe koruduğunu belirtir.
Fasıl IV: Hilafet Makamının Boş Kalması Durumunda Zaruret Hukuku
Cüveynî'nin siyaset felsefesindeki en özgün tahlil: Şayet ehil bir imam bulunamazsa veya hilafet makamı tamamen çökerse cemiyet ne yapacaktır? Müellif anarşi ve kaosun şer'an en büyük haram olduğunu belirterek, fiilî otorite sahiplerinin ve âlimlerin geçici kamu düzenini sağlamasını zaruret kuralı olarak vaz'eder.
Fasıl V: Âlimlerin Otoritesi ve İdarecileri Teftiş Sorumluluğu
Yöneticiler adaletten saptığında veya fıkhî hükümleri bilemediğinde devletin manevî ve hukukî rehberi ulemâdır. Âlimler halkın maslahatını korumak, zulmü engellemek ve idarecileri emr-i bi'l-ma'rûf ile denetlemekle mükellef hakiki vasilerdir.
Fasıl VI: Adaletin Dağıtımı, Kamu Düzeni ve Maslahat-ı Mürsele
Toplumda emniyetin tesisi, sınırların muhafazası, beytülmâl gelirlerinin hakkaniyetle sarf edilmesi ve zayıfların korunması. Şeriatın açıkça düzenlemediği sahalarda kamu yararını (maslahat-ı mürsele) esas alan idarî tüzüklerin meşruiyeti.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Mülkün Temeli Adalet, Adaletin Temeli Takvâdır
el-Gıyâsî; siyaseti nefsanî bir tahakküm aracı olmaktan çıkarıp Cenâb-ı Hakk'ın kullarına hizmet ve adalet emaneti kılan irfânî bir siyasetnâmedir. Cüveynî, hakiki gücün kılıçta değil, Allah korkusu ve adalet ahlâkında olduğunu haykırır.