el-Burhân fî Usûli'l-Fıkh: Şâfiî Usûl Geleneğinde Deliller ve İçtihat Felsefesi
Cüveynî'nin 'Usûlün Şahdamarı' kabul edilen şaheseri el-Burhân; şer'î deliller, lafız tahlilleri, illet nazariyesi ve makāsıd-ı şerîa temelleri.
Fasıl I: el-Burhân'ın Usûl Tarihindeki Yeri ve Mütekellimîn Metodu
el-Burhân fî Usûli'l-Fıkh; fıkıh usûlü tarihinde bir dönüm noktasıdır. İmâm Şâfiî'nin er-Risâle'si ve Bâkıllânî'nin et-Takrîb'inden sonra mütekellimîn metodunun zirvesini teşkil eder. Şâtıbî ve İbn Haldûn gibi âlimler, usûlün dört temel sütunundan birinin el-Burhân olduğunu ittifakla belirtirler.
Fasıl II: Şer'î Delillerin Hiyerarşisi: Kitap, Sünnet, İcmâ ve Kıyas
Cüveynî şer'î delilleri titiz bir hiyerarşiyle ele alır: Asılların aslı Kur'an-ı Kerîm, onu beyan eden mütevatir ve âhâd Sünnet, ümmetin icmâı ve mansûs asıllara ircâ edilen aklî-şer'î kıyas. Her bir delilin hüccet değeri kat'î ve zannî mertebelerine göre tayin edilir.
Fasıl III: Lafızlar ve Delâlet Yolları: Âmm, Hâss, Emir ve Nehiy
Arap lisanının inceliklerine dayanan lafız tahlilleri: Âmm lafzın tahsisi, müşterek lafızların tayini, emir ve nehiy kiplerinin vücûb ve tahrîme delâleti. Cüveynî, nassların mânâya delâletini lafzî zâhirperestlikten kurtararak maksat ve bağlam ekseninde okur.
Fasıl IV: İllet Teorisi, Münâsebet ve Maslahat Felsefesi
Cüveynî'nin usûle kattığı en büyük felsefî derinlik, illetin tespiti ve münâsebet nazariyesidir. Şer'î hükümler kulların maslahatlarını temin etmek ve mefsedetleri defetmek gayesiyle vazedilmiştir. Bu yaklaşım, talebesi Gazâlî ve asırlar sonra Şâtıbî ile zirveye çıkacak makāsıdü'ş-şerîa ilminin beşiğidir.
Fasıl V: İstishâb, Berâet-i Asliyye ve Şer'î Delillerin Çatışması
Aksi sabit oluncaya kadar eşyada aslolanın ibâha ve berâet-i zimmet olduğu kaidesi. Delillerin tearuzu durumunda cem', tercih ve nesh yollarının usûlü. Cüveynî, deliller arasında zahirî çelişkilerin hakikatte bulunmadığını, meselenin fıkıhçının anlayış derinliğinde çözüldüğünü gösterir.
Fasıl VI: İçtihadın Şartları, Müçtehidin Evsafı ve Taklid Meselesi
Müçtehit olabilmek için lisan, tefsir, hadis, ricâl, usûl ve makāsıd ilimlerinde derinleşmiş olma şartı. Cüveynî, içtihadın kapısının dinamik tutulması gerektiğini savunurken ehil olmayanların fetva cüretine karşı muhkem bir sur çeker.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Usûl-i Fıkıhtan Kalbî İstikamete Hikmet Yolu
el-Burhân; şeriatın sadece kuru kurallar manzumesi değil, ilahî adaleti ve rahmeti yeryüzünde ikame eden hikmetli bir nizam olduğunu ispatlar. Fıkıh usûlünde derinleşen kalp, vahyin kudsî ahengini temaşa eder.