el-Akīdetü'n-Nizâmiyye: Esmâ, Sıfât ve Tevil Meselesinde İrfânî Denge
Büyük Selçuklu Veziri Nizâmülmülk için telif edilen el-Akīdetü'n-Nizâmiyye; müteşâbih sıfatlarda tevil ile tefvîz arasındaki denge ve tenzih zirvesi.
Fasıl I: el-Akīdetü'n-Nizâmiyye'nin Telif Arka Planı ve Ehemmiyeti
Büyük Selçuklu Devleti'nin mimarı Vezir Nizâmülmülk adına telif edilen el-Akīdetü'n-Nizâmiyye fi'l-Erkâni'l-İslâmiyye; Cüveynî'nin fikrî olgunluk ve kemâl döneminin en nadide eseridir. Eser, devlet ricalinden ilim talebelerine kadar Ehl-i Sünnet akāidinin berrak esaslarını tebliğ eder.
Fasıl II: Zât ve Sıfat İlişkisinde Selef ve Halef Yaklaşımları
Cüveynî bu eserinde erken dönem Eş'arî kelâmcılarının ayrıntılı tevil anlayışından, Selef-i Sâlihîn'in tenzihle birlikte tefvîz (manasını Allah'a havale etme) metoduna doğru meyleden derin bir irfânî dönüşüm sergiler. Zât-ı Bârî'yi noksan sıfatlardan tenzih etmenin mutlak farz olduğunu belirtir.
Fasıl III: Müteşâbih Âyetlerde Tevil mi, Tefvîz mi?
Yed, vech, istivâ ve nüzûl gibi nasslarda geçen müteşâbih ifadeler karşısında tavır: Teşbihe düşmeksizin lafızların zâhirini tenzih süzgecinden geçirmek. Cüveynî, nassın lafzını cismaniyetten tecrit ederek tefvîz yolunu en selametli ve irfânî menzil olarak takdim eder.
Fasıl IV: Esmâ-i Hüsnâ'nın Sırları ve Marifetullah Nuruna Ulaşmak
Allah'ın güzel isimleri (Esmâ-i Hüsnâ) tevkīfîdir; vahyin bildirdiği çerçevede zikredilir. Cüveynî, isimlerin tecellilerini şerhederken her bir ilahî ismin kulun kalbinde uyandırması gereken havf, recâ, muhabbet ve hayret mertebelerini açıklar.
Fasıl V: Kader, Kaza ve Kulun Fiilleri: Cebir ile İtizâl Arasında Ehl-i Sünnet
Kulun fiillerinin yaratıcısı Allah Teâlâ, faili ve kâsibi ise kulun kendisidir. Cüveynî, insanı iradesiz bir rüzgâr yaprağı sayan Cebrîlik ile kaderi inkâr edip kulu kendi fiilinin yaratıcısı gören Kaderiyye/Mûtezile arasında Eş'arî kesb nazariyesini vuzuha kavuşturur.
Fasıl VI: Rü'yetullâh: Âhirette Cemâlullahı Seyretmenin Hakikati
Müminlerin âhiret yurdunda Cenâb-ı Hakk'ı cihetsiz, mekânsız, keyfiyetsiz ve keyfiyetsiz bir tecelliyle görmesi (rü'yetullah) haktır ve nasslarla sabittir. Bu rü'yet, cennet nimetlerinin en büyüğü ve marifetullahın kemal zirvesidir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kelâmî Münazaralardan Kalbî Teslimiyete
el-Akīdetü'n-Nizâmiyye; aklın sınırlarını idrak eden kâmil bir âlimin son tahlilde kalbî teslimiyet ve selîm fıtrat limanına sığınışının muhteşem vesikasıdır. Cüveynî'nin bu eseri, talebesi Gazâlî'nin İhyâ'daki tevhid ufkuna rehberlik etmiştir.