Şerhu Miftâhi'l-Ulûm: Sekkâkî Belâgatı, Maânî ve Beyân İlimleri

Sirâceddin es-Sekkâkî'nin kaleme aldığı Miftâhu'l-Ulûm, sarf, nahiv ve belâgatı tek çatı altında toplayan anıtsal eserdir. Üçüncü kısmı olan meânî ve beyân ilimleri, Kur'an'ın eşsiz edebî i'câzını anlamanın anahtarıdır.

Cürcânî, sözün söylendiği makama ve muhatabın haline göre nasıl şekil alması gerektiğini; isnâd, müsnedün ileyh, müsned, kasr, îcâz ve ıtnâb bablarını derin bir zarafetle şerheder.

Bir mananın farklı vuzuh dereceleriyle nasıl ifade edileceği; istiare sanatının ontolojik derinliği ve mecazın arkasındaki tevhidî hakikatler incelenir.

Cürcânî'ye göre Kur'an'ın mu'cize oluşu sadece lafızlarında değil, lafız ile mananın birbirine kudsî bir هندse (geometri) ile kenetlenişindedir. Beşer sözü bu ahengi yakalamaktan acizdir.

Teftâzânî'nin el-Mutavvel ve Muhtasar şerhleriyle Cürcânî'nin Şerhu'l-Miftâh'ı, İslâm belâgat mektebinin iki büyük zirvesini teşkil etmiş; medreselerde talebeler bu iki eserin mukayeseli dersleriyle yetişmiştir.

Kelamın zihindeki tasavvuru, dildeki lafzı ve hâriçteki mevcudiyeti arasındaki ilişki; dilin yalnızca bir iletişim aracı değil, varlığın zuhûr aynası olduğu hakikati.

Belâgatın en yüksek derecesi, Hakk'ın kelâmı karşısında hayranlıkla sükût etmektir. Cürcânî, edebi ve belâgatı nefis kibrine değil, Kur'an'ın önünde edeple eğilmeye vasıta kılmıştır.