Fasıl I: Seyyidü't-Tâife'nin Kaleminden Resâil'in Zuhûru
İslâm tasavvufunun 'Seyyidü't-Tâife'si (Sûfîlerin Efendisi) ve 'Tâvûsü'l-Ulemâ'sı (Âlimlerin Tavusu) kabul edilen İmam Ebü'l-Kāsım el-Cüneyd b. Muhammed el-Bağdâdî (v. 297/910); Ehl-i Sünnet tasavvufunun omurgasını kuran en büyük kutuptur.
Onun talebelerine ve dönemin büyüklerine yazdığı mektup ve risâlelerden müteşekkil olan *Resâilü'l-Cüneyd*; İslâm metafiziğinde 'Tevhid' kavramını felsefî cedelleşmelerden arındırıp bizzat kalbî ve vicdânî bir yakîn mertebesine yükselten abidevî bir şaheserdir.
Cüneyd hazretleri fıkıhta Ebû Sevr'in, hadiste devrin büyük muhaddislerinin talebesi olarak zâhir ve bâtın ilimlerini kusursuz bir mîzânla mezcetmiştir.
Fasıl II: Tevhidin Dört Mertebesi: Avâmdan Ehassü'l-Havâssa
Cüneyd-i Bağdâdî Tevhid Risâlesi'nde tevhidi dört mertebeye ayırır:
- Avâmın Tevhidi: Allah'ın birliğini dille ikrar edip şirk ve putları reddetmek; ancak kalpte sebepler dairesine bağlı kalmak.
- Zâhir Ulemâsının Tevhidi: Deliller, kıyaslar ve aklî burhanlarla Allah'ın birliğini ispat etmek; emirlere itaat edip nehiylerden kaçınmak.
- Havâssın (Sûfîlerin) Tevhidi: Nefsin arzularını terk ederek ilâhî iradeye teslim olmak, sebepleri aşıp Müsebbibü'l-Esbâb'ı görmek.
- Ehassü'l-Havâssın Tevhidi: Kulun kendi varlığından tamamen fâni olup, Allah'ın huzurunda adeta hiç yaratılmamış gibi olması; Zât'ın Zât'ı tevhidi.
Fasıl III: İfrâdü'l-Kıdem mine'l-Hades: Ezeli Olanı Sonradan Olandan Ayırmak
Cüneyd-i Bağdâdî'nin tasavvuf literatürüne kazandırdığı en meşhur tevhid tanımı şudur: 'Et-Tevhîdü ifrâdü'l-kıdemi mine'l-hades' (Tevhid; ezelî ve kadîm olan Allah'ı, sonradan yaratılmış olan mahlûkattan tecrit edip tek kılmaktır).
Kul kendi nefsini, amellerini ve bütün kâinatı 'hâdis' (sonradan var edilmiş) bilip aradan çıkardığında, geriye yalnızca 'Kadîm' olan Zât-ı Zülcelâl kalır.
Fasıl IV: Zât'ın Vahdeti ve Kesret Aynası
Cüneyd'e göre görünen kâinattaki çokluk (kesret); bir aynanın kırılıp binlerce parçaya ayrılmasına benzer. Her parçada aynı güneş yansır; parçalar çoktur fakat yansıyan güneş tektir.
Gözü kesrette kalanlar putperestliğin veya vesvesenin esiri olur; aynadaki güneşi gören arifler ise her zerrede Hakk'ın vahdaniyetini müşahede ederler.
Fasıl V: Kalpteki Gizli Şirkin Tasfiyesi
Resâil'de üzerinde en çok durulan tehlike 'Şirk-i Hafî' (Gizli Şirk)'dir. İnsanın kendi ameline güvenmesi, halkın övgüsünü beklemesi veya bir kimseden korkup bir kimseden rızık umması gizli şirk tohumlarıdır.
Cüneyd; 'Tevhid ağacı ancak ihlas suyuyla sulanırsa meyve verir' buyurarak kalbin daima murakabe altında tutulmasını emreder.
Fasıl VI: Tevhidin Zevkî ve Vicdânî İdrâki
Tevhid bir felsefe tezi veya dille ezberlenen bir formül değildir; tevhid ancak kalpte tadılan 'zevk'tir. Cüneyd buyurur: 'Tevhidi kelimelerle anlatan kimse ondan uzaktır; onu yaşayan kimse ise sükût eder.'
Tevhidin hakikatine eren kulun dili lâl olur; o kulun bütün azaları ilâhî rızanın birer tercümanı haline gelir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Lâ İlâhe İllallâh'ın Nihai Menzili
Kelime-i Tevhid'in 'Lâ ilâhe' kısmı kulun nefsini ve masivâyı yokluk kılıcıyla kesip atmasıdır; 'İllallâh' kısmı ise ebedî varlığın sadece Hakk'a ait olduğunu tasdiktir.
Sihravemen Cüneyd Külliyatı; hakikat arayıcılarına tevhidin en berrak, en selîm ve Nebevî kaynağını takdim eder.