Fasıl I: Fenâ Nedir? Kulun Kendi İradesinden Soyunması
'Fenâ'; lügatte yok olmak, silinmek ve zeval bulmak demektir. Tasavvuf ıstılahında ise kulun kendi nefsanî sıfatlarından, süflî arzularından ve benlik iddiasından tamamen soyunup Hakk'ın iradesinde erimesidir.
İmam Cüneyd-i Bağdâdî fenâyı ilk defa felsefî ve ahlâkî temellere oturtan mürşiddir: 'Fenâ; kulun kendi hevasını terk ederek Allah'ın emrine mutlak teslim olmasıdır.'
Fasıl II: Üç Kademeli Fenâ: Fiillerde, Sıfatlarda ve Zât'ta Fenâ
Cüneyd sülûk yolundaki fenâyı üç ana basamağa ayırır:
- Fenâ fi'l-Ef'âl (Fiillerde Fenâ): Kâinattaki bütün hareket ve fiillerin tek fâilinin Allah olduğunu görüp, kendi fiillerini ve güç vehmini sıfırlamak.
- Fenâ fi's-Sıfât (Sıfatlarda Fenâ): Kendi ilmini, iradesini, kudretini, görmesini ve işitmesini Hakk'ın mutlak sıfatlarında gark etmek.
- Fenâ fi'z-Zât (Zât'ta Fenâ): Kulun kendi vehmî varlığından tamamen soyunup yalnızca Mutlak Vücûd'un bekāsını müşâhede etmesi.
Fasıl III: Fenâu'l-Fenâ: Yok Olduğunu da Unutmak
Cüneyd'in metafizik dehâsı burada parlar: Bir kimse 'Ben fenâ buldum, yok oldum' dediği müddetçe henüz hakiki fenâya ermemiştir; zira 'ben' diyerek hâlâ kendi varlığını ve yokluğunu şuurunda tutmaktadır.
Hakiki fenâ 'Fenâu'l-Fenâ'dır; yani kulun yok olduğunu dahi unutması, yokluk şuurunun bile ilâhî nurda yanıp kül olmasıdır.
Fasıl IV: Bekâ Billâh: İlâhî Ahlâk İle Yeniden Diriliş
Fenâ bir son değil; hakiki varlığın başlangıcıdır. Fenâ bulan kul, Cenâb-ı Hakk'ın lütfuyla 'Bekâ Billâh' (Allah ile bâkî olma) makamına iade edilir.
Hadis-i kudsîde buyrulduğu gibi: 'Kulum nafilelerle Bana yaklaşır, nihayet Ben onu severim. Onu sevince de gören gözü, işiten kulağı, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum.' İşte Bekâ Billâh makamı budur.
Fasıl V: Hakiki Varlık ve Gölge Varlık İdrakı
Bekâya eren kul; kâinatın kendi başına bağımsız bir varlığı olmadığını, her şeyin Güneş'in önündeki gölge gibi Hakk'ın nûruyla kaim olduğunu anlar.
Gölge güneşe nispetle vardır, kendi başına nispetle yoktur. Bu idrak kulu kibirden, korkudan ve dünyevî hırslardan ebediyen azade kılar.
Fasıl VI: İbadetlerin Fenâ ve Bekâ Makamındaki Ahvâli
Bazı sapkın fırkaların iddia ettiği gibi 'fenâya erince ibadetler kalkar' zannı Cüneyd'in mektebinde küfür sayılır. Bilakis bekâya eren arif, Peygamberimiz gibi ayakları şişinceye kadar namaz kılar.
Çünkü artık ibadeti bir mükellefiyet veya cennet tüccarlığı olarak değil; bizzat Hakk'ın rızasına duyduğu sonsuz şükür ve muhabbetle edâ eder.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Kul Yok Oldu, Bâkî Olan Allah Kaldı'
Rahmân Sûresi 26-27. âyetlerinde ferman buyrulduğu üzere: 'Yer üzerinde bulunan her şey fânidir. Ancak celâl ve ikram sahibi Rabbinin zâtı bâkîdir.' Cüneyd'in mektebi bu âyetin yaşayan tefsiridir.
Sihravemen Fenâ-Bekâ Külliyatı; hakikat yolcularını benlik girdabından ebedî nûra eriştirir.