Fasıl I: Ebû Saîd el-Harrâz Kimdir? Lisânü't-Tasavvuf
Bağdat mektebinin en büyük kutuplarından ve Cüneyd-i Bağdâdî'nin en yakın yol arkadaşlarından biri olan Ebû Saîd Ahmed b. Îsâ el-Harrâz (v. 286/899); tasavvuf literatüründe 'Lisânü't-Tasavvuf' (Tasavvufun Dili) ve 'Müstahricü'l-Ulûm' olarak anılır.
Harrâz ayakkabı dikiciliği (Harrâz) yaparak elinin emeğiyle geçinen, zühd ve takvâ timsali bir zâttı. Fenâ ve bekâ terimlerini ilk defa vaz'eden ve Kitâbü's-Sıdk'ı telif eden odur.
Fasıl II: Kitâbü's-Sıdk: Sadakat ve Doğruluk Risâlesi
Tasavvuf tarihinin günümüze ulaşan en eski ve en muteber metinlerinden biri *Kitâbü's-Sıdk* (Doğruluk Kitabı)'dır. Harrâz bu eserinde amellerin kabulünün ancak 'Sıdk' (tam doğruluk ve ihlas) ile kaim olduğunu ispat eder.
Sâdık kul; içi dışı bir olan, gizlisinde de açığında da Allah'tan başkasını murad etmeyen kimsedir. Sıdk makamı, nübüvvetten sonraki en yüce makamdır.
Fasıl III: 'Allah'ı Nasıl Tanıdın?' Sorusuna Verilen Eşsiz Cevap
Ebû Saîd el-Harrâz'a soruldu: 'Sen Allah'ı ne ile bildin ve tanıdın?' Harrâz bütün İslâm tefekkür tarihini sarsan şu muazzam cevabı verdi:
'Ben Allah'ı, birbirine zıt iki şeyi kendi Zât'ında cem etmesiyle bildim!' Ve ardından Hadîd Sûresi 3. âyetini okudu: 'Hüve'l-Evvelü ve'l-Âhiru ve'z-Zâhiru ve'l-Bâtın' (O hem Evvel'dir hem Âhir'dir; hem Zâhir'dir hem Bâtın'dır!).
Fasıl IV: İki Zıt İsmin Cem'i: Aklın Çaresizliği ve Kalbin Müşâhedesi
İnsan aklı aynı anda hem ilk hem son, hem görünen hem gizli olan bir şeyi ihata edemez; zira mantık çelişkiyi reddeder. Fakat arifin kalbi, Cenâb-ı Hakk'ın bütün zıtlıkları cem eden ezelî kudretini hayret makamında müşâhede eder.
O öyle bir Zâhir'dir ki şiddet-i zuhûrundan gizlidir; öyle bir Bâtın'dır ki her zerrede aşikârdır.
Fasıl V: Fenâ ve Bekâ Terimlerinin İlk Sistemleşmesi
Harrâz fenâyı kulun kendi aczini bilip Hakk'ın kibriyâsında erimesi, bekāyı ise kulun Hakk'ın bekāsı ile kaim olması olarak tarif etmiştir.
Bu formülasyon daha sonra Cüneyd-i Bağdâdî, İmam Kuşeyrî, Gazâlî ve İbnü'l-Arabî tarafından geliştirilerek tasavvufun ana omurgası yapılmıştır.
Fasıl VI: Harrâz'ın Rüyaları ve Melekûtî Keşifleri
Ebû Saîd el-Harrâz rüyasında İblis'i görmüş ve ona elindeki asâ ile vurmak istemişti. İblis şöyle dedi: 'Ey Harrâz! Ben asâdan korkmam; benim korktuğum şey, ariflerin kalbinde yanan ve dünyayı yok sayan hakikat güneşidir!'
Harrâz'ın keşifleri şeytanın hilelerini darmadağın eden melekûtî nurla doludur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Sıdk Makamı ve Arş'ın Gölgeliği
Ebû Saîd el-Harrâz'ın mirası; diliyle Allah diyen fakat kalbiyle dünyaya meyleden riyâkârlığı yıkan bir sıdk tokmağıdır.
Sihravemen el-Harrâz Külliyatı; hakikat taliplilerine sıdk ve ihlasın en berrak pınarından su sunar.