Fasıl I: Vücûdun Mertebeleri: Gayb-ı Mutlaktan Şehâdete

Kutbüddîn Abdülkerîm el-Cîlî hazretlerinin irfânî metafiziğinde 'Vücûd' (Varlık) tektir; ancak tecellîleri ve zuhûr sahaları hasebiyle muhtelif mertebeler arz eder.

Vücûd, Zât-ı Bârî'nin 'Âmâ' (Karanlık/Bilinmezlik) mertebesinden başlayarak Ehadiyyet, Vâhidiyyet, Rahmâniyyet ve Rubûbiyyet tavırlarıyla tenezzül eder ve nihayet şehâdet âleminde kesif cisimler libâsına bürünür.

Cîlî, bu tenzîl ve zuhûru 40 ayrı irfânî makam ve menzilde tasnif ederek tasavvuf tarihinin en mükemmel tecellî haritasını çizmiştir.

Fasıl II: Ehadiyyet ve Vâhidiyyet Farkı: Kesretin Menşei

Ehadiyyet; Zât'ın hiçbir kayıt, isim, sıfat ve nispet kabul etmeyen, her türlü çoğulculuktan (kesret) münezzeh olduğu sırf birlik makamıdır.

Vâhidiyyet ise, bütün esmâ ve sıfâtların Zât içinde potansiyel olarak mündemiç bulunduğu, ilâhî isimlerin birbirinden temeyyüz ettiği 'Cem' makamıdır.

Kesret âlemi Vâhidiyyet'ten kaynaklanır; fakat hakikatte Ehadiyyet nûrunun muhtelif aynalardaki parıltısından ibarettir.

Fasıl III: Esmâ-i İlâhiyye'nin Dört Kutbu: Zât, Sıfat, Ef'âl ve Âsâr

Cîlî ilâhî isimleri dört temel rükünde inceler:

  • Esmâ-i Zât: Allah, el-Ahad, el-Vâhid, el-Kuddûs, es-Samed. Doğrudan Zât-ı Kudsî'ye delalet eder.
  • Esmâ-i Sıfât: el-Hayy, el-Alîm, el-Kādir, el-Mürîd, es-Semî', el-Basîr, el-Mütekellim (Yedi Hayat Sıfatı).
  • Esmâ-i Ef'âl: el-Hâlık, er-Rezzâk, el-Bâri', el-Musavvir, el-Muhyî, el-Mümît. Fiillerin melekûtî kaynaklarıdır.
  • Esmâ-i Âsâr: es-Zâhir, el-Bâtın, el-Evvel, el-Âhir. Varlığın tezahür ve intikal dairesi.

Fasıl IV: Kırk Mânevî Makam: Sülûkun Kozmik Merdiveni

Sâlikin seyr-i sülûkunda geçtiği 40 menzil; tövbe, inâbe, zühd, vera', sabır, fakr, şükür, havf, recâ, tevekkül, rızâ, muhabbet, şevk, üns, hayret ve fenâ gibi ahlâkî hallerle başlar; ardından melekûtî keşifler, arş müşâhedeleri ve nihayet 'Kāb-ı Kavseyn' sırrına kadar uzanır.

Her bir makam, bir ilâhî esmânın sâlikin kalbindeki nûrunu açığa çıkarır.

Fasıl V: Hayret Makamı: 'Rabbi Zidnî Fîke Tahayyuran'

Cîlî hazretleri bildirir ki; sülûkun nihai zirvesi bilgi çokluğu veya iddia değil, 'Hayret' makamıdır. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Allah'ım! Senin hakkında hayretimi artır!' niyazı bundandır.

Akıl Zât-ı Bârî'yi ihata etmekten aciz kaldığında secdeye kapanır ve bu acziyet hakiki marifetin başlangıcı olur.

Fasıl VI: Vahdet-i Şühûd ve Vahdet-i Vücûd Ahengi

Cîlî hem varlığın birliğini (Vahdet-i Vücûd) hem de müşâhedenin birliğini (Vahdet-i Şühûd) kucaklar. Kâinatta görünen çokluk illüzyondur; varlık tek bir deryadır ve dalgalar deryadan gayrı değildir.

Bu tevhid şuuru, insanı varlıktaki her zerreye muhabbet ve şefkatle bakmaya sevk eder.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Varlığın Gayesi Marifetullâhtır

Merâtib-i Vücûd şerhi; kula nereden geldiğini, hangi menzillerden indiğini ve hangi kudsî merdivenlerle yeniden Rabbine döneceğini öğretir.

Sihravemen Merâtib Külliyatı; bu ilâhî dereceleri en sahih metinlerle ariflerin nazarına arz eder.