Fasıl I: İnsân-ı Kâmil Doktrininin Doğuşu ve Mahiyeti

Tasavvuf felsefesi ve vahdet-i vücûd irfânının en muazzam doruklarından biri olan *el-İnsânü'l-Kâmil fî Ma'rifeti'l-Evâhir ve'l-Evâil* (Sonların ve İlklerin Bilgisinde Yetkin İnsan); Şeyh Abdülkâdir Geylânî hazretlerinin torunlarından büyük arif ve velî Kutbüddîn Abdülkerîm b. İbrâhîm el-Cîlî (1365-1428) tarafından telif edilmiştir.

Cîlî hazretleri, Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin *Fusûsu'l-Hikem* ve *el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye* eserlerinde vaz'ettiği vahdet metafiziğini daha berrak, daha sistematik ve derin bir aşk lisanıyla kemâle erdirmiştir.

Eserin temel tezi şudur: Kâinat 'Âlem-i Kebîr' (Büyük İnsan), insan ise 'Âlem-i Sagîr' (Küçük Kâinat)'dır. İnsân-ı Kâmil; Cenâb-ı Hakk'ın bütün esmâ ve sıfât-ı kemâliyesine bizzat ayna olan, varlığın yaratılış gayesini teşkil eden nûrânî kutuptur.

Fasıl II: Hakikat-i Muhammediyye: İlk Taayyün ve Nûr-ı Evvel

Cîlî'ye göre varlık sahasına ilk çıkan varlık 'Nûr-ı Muhammedî' veya 'Hakikat-i Muhammediyye'dir. Hadis-i kudsîde buyrulduğu vechile: 'Evvelü mâ halakallâhu nûrî' (Allah'ın ilk yarattığı şey benim nûrumdur).

Hakikat-i Muhammediyye, gayb-ı mutlak olan Zât-ı Bârî'nin zâhir âleme ilk tenezzülü ve tecellîsidir. Bütün peygamberler, melekler, felekler ve mevcudat bu kudsî nûrun zerrelerinden halk olunmuştur.

İnsân-ı kâmil, her çağda bu Hakikat-i Muhammediyye'nin bir mazharı ve tasarruf sahibidir.

Fasıl III: Hilkat Aynası: Hakk'ın Kendi Cemâlini Müşahedesi

Hadis-i kudsîdeki meşhur hakikat: 'Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe fe-halaktü'l-halka li-ya'rifûnî' (Ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi ve sevilmeyi murad ettim, mahlûkatı yarattım ki bilineyim!).

Cenâb-ı Hak kendi esmâ ve sıfâtının sonsuz kemâlâtını müşâhede etmek için kâinatı yarattı; lâkin kâinat parça parça bir ayna idi. Tam, berrak ve cem edici ayna ise ancak insan suretinde tecelli etti.

İnsân-ı kâmil olmasaydı kâinat cilasız ve donuk bir ayna olarak kalacak, ilâhî nazar-ı muhabbet onda kemâliyle tecelli etmeyecekti.

Fasıl IV: Varlık Mertebeleri: Lâhût, Ceberût, Melekût ve Nâsût

Abdülkerîm el-Cîlî varlığın tenezzül ve urûc (iniş ve çıkış) mertebelerini dört büyük fezâda tahlil eder:

  • Âlem-i Lâhût: Zât-ı Ehadiyyet mertebesi, vasıfsız ve kayıtsız saf varlık boyutu.
  • Âlem-i Ceberût: Esmâ ve sıfâtların, ilâhî kudret ve azametin hüküm sürdüğü kudsî âlem.
  • Âlem-i Melekût: Ruhların, nûrların, meleklerin ve emr âleminin latîf mertebesi.
  • Âlem-i Nâsût: Maddî cisimlerin, şehâdet âleminin, zaman ve mekânın kesif dairesi.

İnsân-ı kâmil, bu dört âlemin tamamını nefsinde cem eden yegâne berzahtır.

Fasıl V: Kırkıncı Bölüm: Arş, Kürsî ve Kalem-i A'lâ Tecellîleri

*el-İnsânü'l-Kâmil* kitabının en derin bölümlerinde Arş-ı A'zâm'ın kudsiyeti, Kürsî'nin ihatası, Kalem'in Levh-i Mahfûz üzerindeki yazısı ve Cennet-Cehennem hakikatleri tahlil edilir.

Cîlî ispat eder ki: Arş insanın kalbidir, Kürsî nefs-i nâtıkasıdır, Kalem-i A'lâ rûh-ı kudsîsidir ve Levh-i Mahfûz ise akl-ı küllîsidir. Dışarıdaki kâinatta ne varsa, insanın melekûtî yapısında onun bir mukabili mevcuttur.

Fasıl VI: Fenâ ve Bekâ Seyri: Kulun İlahî Ahlâkla Bezenmesi

İnsân-ı kâmil mertebesi kuru bir felsefî iddia değil; nefs-i emmâreden nefs-i sâfiyeye kadar yedi nefis makamını aşmak, fenâ fi'l-ef'âl, fenâ fi's-sıfât ve fenâ fi'z-zât mertebelerinde benliğini eritmekle hâsıl olur.

Fenâdan sonra gelen 'Bekâ billâh' makamında sâlik, halkın içinde Hak ile birlikte yaşar; adımları Hakk'ın kudreti, nazarı Hakk'ın basarı, sözleri Hakk'ın kelâmı haline gelir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İnsanın Kendi Hakikatine Uyanışı

Abdülkerîm el-Cîlî'nin bu muazzam külliyatı; insanı hayvanî arzuların, gündelik dedikoduların ve maddeperestliğin bataklığından çekip alarak, Arş'ın üzerine nakşedilmiş melekûtî hilkat tacını hatırlatır.

Sihravemen Cîlî Külliyatı; hakikat sevdalılarını İnsân-ı Kâmil mektebinin ebedî feyzine ve Hakikat-i Muhammediyye'nin sönmez nûruna davet eder.