Fasıl I: Kasîde-i Ayniyye'nin Edebî ve İrfânî Azameti

Arap tasavvuf şiirinin İbnü'l-Fârız'ın *Tâiyye*'sinden sonraki en muazzam şaheseri kabul edilen *el-Kasîdetü'l-Ayniyye* (Ayn Harfiyle Biten Kaside); Kutbüddîn Abdülkerîm el-Cîlî tarafından kaleme alınmış 500'ü aşkın beyitten oluşan bir aşk ve tevhid destanıdır.

Kasidenin her beyti kalbe saplanan bir aşk oku, vahdet denizine dökülen bir nehir gibidir. Cîlî bu kasidede ilâhî cemâlin kâinattaki bütün güzelliklerde nasıl tecelli ettiğini terennüm eder.

Fasıl II: Mecâzî Aşktan Hakiki Aşka Geçiş: Leylâ ve Mecnûn Sırrı

Cîlî şiirinde Leylâ, Selma, Zeynep ve Azrâ gibi kadîm Doğu sevgililerinin isimlerini sembol olarak kullanır. Lâkin açıklar ki: Bütün bu isimler tek bir Ezeli Cemâl'in peçeleridir.

Mecnûn Leylâ'nın yüzünde aslında Cenâb-ı Hakk'ın 'el-Cemîl' ismini görmüş ve fenâ bulmuştur. Sevgilinin zülfü kesreti, kaşları vahdeti, gözleri ise ilâhî tecellîyi remzeder.

Fasıl III: 'Tecellî-i Cemâl': Yaratılışın Güzellik Felsefesi

Hadis-i şerifte buyrulur: 'İnnallâhe cemîlün yuhibbü'l-cemâl' (Şüphesiz Allah güzeldir ve güzelliği sever). Cîlî felsefesinde kâinat çirkinlikten münezzehtir; çirkinlik sadece insanın dar bakış açısının bir vehmidir.

Açan gülde, parlayan yıldızda, akan pınarda ve güzel bir yüzde parlayan ışık; Hak Teâlâ'nın kendi cemâline olan aşkının tezahürüdür.

Fasıl IV: Şarab-ı Eless ve Ezelî Sarhoşluk (Sekr-i Muhabbet)

Kasidede sıkça geçen 'Hamr' (Şarap) ve 'Sâkî' tabirleri; Ezel bezmindeki 'Elestü bi-Rabbiküm' hitabının kalpte bıraktığı ilâhî aşk sarhoşluğudur.

Arifler bu kudsî şaraptan bir yudum içtikleri için dünya lezzetlerinden tamamen geçmişler ve ebedî bir sekr haline girmişlerdir.

Fasıl V: Fenâ Fi'l-Mahbûb: Âşık ile Mâşukun Bir Oluşu

Cîlî kasidenin zirve beyitlerinde haykırır: 'Ben O'yum, O da ben'dir; biz tek bir bedende iki rûhuz! Beni gördüğünde O'nu görmüş olursun, O'nu gördüğünde bizi görmüş olursun!'.

Bu ifadeler hulûl ve ittihad değil; benliğin tamamen mahvolduğu mutlak tevhid ve aşk feryadıdır.

Fasıl VI: Şerhler ve Osmanlı İrfanındaki Akisleri

Kasîde-i Ayniyye asırlar boyunca Osmanlı ve Şam ulemâsı tarafından defalarca şerh edilmiştir. Niyâzî-i Mısrî, İsmâil Hakkı Bursevî ve Şeyh Gâlib bu kasidenin beyitleriyle mest olmuşlardır.

Kasidenin vird edinilerek okunması, kalpteki katılığı ve dünya sevgisini eriten en tesirli iksirdir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Aşk Olmadan İrfan Kuru Bir İddiadır

Cîlî'nin Ayniyye'si; kuru akıl ve medrese münazaralarının ötesinde, kalbi aşk ateşiyle tutuşturan bir meşaledir. Aşksız din kuru bir şekil, aşklı din ise ebedî bir vuslattır.

Sihravemen Ayniyye Külliyatı; bu kudsî nağmeleri ariflerin ruhlarına fısıldar.