Levâyih: 36 Işıltılı Levha, Vahdet-i Vücûd Felsefesi ve Aşk-ı Hakîkî Ontolojisi

Fasıl I: Levâyih Risâlesinin Mahiyeti: Parıltılar ve İrfan Kıvılcımları

Mevlânâ Abdurrahman Câmî'nin felsefî ve tasavvufî dehasının en berrak damlası olan *Levâyih* (Işıltılar / Parıltılar); İbnü'l-Arabî mektebinin Vahdet-i Vücûd doktrinini 36 kısa, veciz ve nûrânî levhada hülâsa eden eşsiz bir irfan risâlesidir.

Eser hem nesir hem de Câmî'nin bizzat nazmettiği rubâîlerle dokunmuştur. Her bir levha, kalbe doğan bir melekût şimşeği gibi aklın karanlık şüphelerini aydınlatır.

Fasıl II: Vücûd-ı Mutlak: Yalnızca O Vardır, Gerisi Yokluk Gölgesidir

Câmî birinci levhada haykırır: Hakiki varlık (Vücûd-ı Mutlak) birdir, o da Cenâb-ı Hakk'ın Zâtıdır. Âlemdeki nesneler ise kendi başlarına müstakil bir varlığa sahip değildir.

Eşya; yokluk (adem) aynasına vuran ilâhî tecellîlerin gölgelerinden ibarettir. Gölgenin kendi başına bir hareketi ve hayatı olamayacağı gibi, âlemin de Hakk'tan ayrı bir varlığı muhaldir.

Fasıl III: İtibarî Kesret: Aynadaki Suretler ve Su Üzerindeki Kabarcıklar

Çokluk (kesret) vehimden ibarettir. Câmî bunu muazzam bir temsil ile açıklar: Tek bir güneş binlerce su kabarcığına vurduğunda sanki binlerce güneş varmış gibi görünür. Oysa kabarcıklar patladığında geriye sadece su ve tek bir güneş kalır.

Kesret âlemi, Vahdet deryasının dalgalanışından başka bir şey değildir.

Fasıl IV: Taayyün Mertebeleri (Lâ-Taayyün, Vâhidiyyet, Ahadiyyet)

Levâyih'te varlığın iniş (nüzûl) mertebeleri kusursuz bir felsefî intizamla şerh edilir:

• Lâ-Taayyün (Gayb-ı Mutlak): Hiçbir sıfat ve kaydın bulunmadığı Zât makamı.
• Taayyün-i Evvel (Ahadiyyet): Zât'ın kendi zâtını idrak ettiği ilk nûr.
• Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet): Esmâ ve sıfatların ilâhî ilimde temeyyüz ettiği A'yân-ı Sâbite mertebesi.
• Erveah, Misâl ve Şehâdet: Rûhlar âleminden cisimler âlemine uzanan zuhûr dairesi.

Fasıl V: Aşk-ı Hakîkî ve İbtidâ-i Tecellî: 'Gizli Bir Hazine İdim' Sırrı

'Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe' (Gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim de mahlûkatı yarattım) hadis-i kudsîsi Levâyih'in anahtarıdır.

Yaratılışın mayası aşktır. Cemâl-i Mutlak kendi güzelliğini müşahede etmek istediği için âlem aynasını var etmiştir. Dolayısıyla âşık da O'dur, mâşûk da O'dur.

Fasıl VI: Fenâ ve Bekā: Damlanın Ummana Karışması

Sâlik seyr-i sülûk ile nefsaniyet bağlarından kurtulduğunda fenâfillâh sırrına erer. Bu hal, insanın yok olup sıfırlanması değil; kendi fâni vehminden uyanıp ebedî Vücûd deryasında bekā bulmasıdır.

O vakit göz O'nunla görür, kulak O'nunla işitir, lisan O'nunla konuşur.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Baktığı Her Yerde Hakk'ı Temaşa Etmek

Câmî eserini şu muhteşem rubâî ile mühürler: 'Nereye baksam Sen varsın, benden geriye ne kaldı ki? Ben bir hayalim, Sen ise hakikatsin.' Levâyih; zihni ikilik şüphesinden temizleyip kalbe mutlak tevhîd huzurunu bahşeder.

Sihravemen Levâyih Külliyatı; Vahdet-i Vücûd'un en duru kaynağını hakikat taliplilerine armağan eder.