ed-Dürretü'l-Fâhire: Kelâmcılar, Filozoflar ve Sûfîlerin Hakikat Hakemliği

Fasıl I: Fâtih Sultan Mehmed'in Daveti ve Eserin Tarihî Arka Planı

İstanbul'un fâtihi Sultan Mehmed Han, ilme ve felsefeye olan derin vukûfiyetiyle tanınırdı. Fâtih; İslâm düşüncesindeki üç ana akım olan Kelâmcılar (Mütekellimûn), İslâm Meşşâî Filozofları (Hükemâ/Felâsife) ve Tasavvuf Ehli (Sûfiyye) arasındaki derin ihtilafların hakemliğini yapması için devrin en büyük allâmesi Mevlânâ Abdurrahman Câmî'ye Herat'a bir elçi ve hediyeler gönderdi.

Câmî bu kudsî davete icabet ederek *ed-Dürretü'l-Fâhire fî Tahkīki Mezhebi's-Sûfiyye ve'l-Mütekellimîn ve'l-Hükemâ* (Sûfîler, Kelâmcılar ve Filozofların Mezheplerinin Tahkikinde Değerli İnci) adlı şaheserini Arapça olarak telif etti.

Fasıl II: Varlık Anlayışı: Mahiyet mi Öncedir Yoksa Vücûd mu?

Eserin ilk düğüm noktası varlık ontolojisidir:

• Kelâmcılar: Varlık zihinde soyut bir kavramdır; asıl olan nesnelerin mahiyetleridir ve âlem sonradan yaratılmıştır (hudûs).
• Filozoflar: Varlık zihinde arazdır; Vâcibü'l-Vücûd'dan mecburen taşan bir sudûr nizamı mevcuttur.
• Sûfîler (Câmî'nin Tercihi): Varlık tektir ve bizzat Cenâb-ı Hakk'ın Zâtıdır. Mahiyetler ise O'nun ilmindeki taayyünlerdir (A'yân-ı Sâbite). Varlık mahiyetlere bitişmez, bilakis mahiyetler varlığın nûruyla görünür.

Fasıl III: Allah'ın Sıfatları ve Zâtı ile İlişkisi Münazarası

Sıfatlar bâbında üç ekolün çatışması:

Kelâmcılar sıfatları 'Ne zâtın aynısıdır ne de gayrısıdır' diyerek Zât'a ek birer mana sayarlar. Filozoflar tenzih adına sıfatları Zât'ın aynısı kılarak sıfatların hakiki tesirini zayıflatırlar.

Câmî sûfîlerin hakemliğini ilan eder: Sıfatlar tecelli mertebesinde Zât'ın aynı, taayyün mertebesinde ise Zât'tan temeyyüz eden ilâhî nispetlerdir.

Fasıl IV: İlâhî İlim ve Cüz'iyyâtın Bilinmesi Meselesi

İbn Sînâcı felsefenin 'Allah cüz'iyyâtı (tek tek olayları) küllî bir tarzda bilir' tezine karşılık, Gazzâlî'nin Tehâfüt'teki tenkidini hatırlatan Câmî;

Sûfîlerin 'Huzûrî İlim' doktrinini ortaya koyar: Allah'ın ilmi kâinattaki her bir yaprağın düşüşünü, karıncanın kımıldayışını bizzat ve doğrudan kuşatmıştır; zira o varlığı her an var eden O'dur.

Fasıl V: Âlemin Yaratılışı: Hudûs mu Sudûr mu Tecellî mi?

Kelâmcıların 'yoktan yaratma' (halku'l-cedîd) tezi ile filozofların 'ezelî sudûr' fikri arasındaki kavgayı sûfîlerin 'Tecellî' doktrini çözer.

Âlem her an yaratılmakta ve her nefeste yok olup yeniden var olmaktadır (Teceddüd-i Emsâl). 'Külle yevmin hüve fî şe'n' (O her an yeni bir tecellîdedir) âyeti bu sırrın anahtarıdır.

Fasıl VI: Nefsin Bekāsı ve Haşr-i Cismanî / Rûhânî

Ölüm ötesi diriliş bâbında Câmî; Kur'ân'ın haber verdiği cismanî haşri inkâr eden felsefecileri reddeder.

Âlem-i Misâl vasıtasıyla hem ruhun hem de cismin mükemmel bir surette yeniden diriltileceğini (haşr-i a'zam) irfânî ve mantıkî delillerle ispatlar.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Sûfîlerin Keşif Yoluyla Hakikati Cem Etmesi

Câmî eserini şu muazzam hükümle tamamlar: Akıl ve kelâm hakikatin zâhirî bekçileridir; felsefe onun mantıkî hendesesidir; ancak hakikatin sırrına bizzat vasıl olanlar sadece arifler ve sûfîlerdir.

Sihravemen ed-Dürretü'l-Fâhire Külliyatı; İslâm düşüncesinin bu en yüksek hakemlik vesikasını araştırmacıların istifadesine sunar.