İlm-i Kimyâ ve Câbir b. Hayyân: İmam Ca'fer'in Madenler ve Rûhî Simya Teorisi

Fasıl I: Câbir b. Hayyân ve Üstadı İmam Ca'fer es-Sâdık

İslâm ve dünya bilim tarihinde modern kimyanın babası ve deneysel metodun kurucusu kabul edilen Ebû Mûsâ Câbir b. Hayyân (721-815); telif ettiği 500'den fazla eserin neredeyse tamamında ilmini bizzat İmam Ca'fer es-Sâdık'tan aldığını iftiharla belirtir.

Câbir risâlelerinde sıkça: 'Efendim Ca'fer b. Muhammed bana buyurdu ki...', 'Bu sırrı bana üstadım Ca'fer es-Sâdık tâlim etti' diyerek kimyanın hem maddî laboratuvar deneylerini hem de mânevî felsefesini İmam'a dayandırmıştır.

Fasıl II: Mîzânü'l-Hurûf: Elementlerin Harf ve Sayı Dengesi

İmam Ca'fer ve Câbir b. Hayyân kimyasının en devrimci doktrini 'Mîzânü'l-Hurûf' (Harfler ve Sayılar Mîzânı)'dur. Bu teoriye göre her madenin ve kimyasal maddenin tabiatında 4 temel keyfiyet bulunur: Sıcaklık, Soğukluk, Kuruluk ve Yaşlık.

Bu dört keyfiyet, 1-3-5-8 gibi sihirli matematiksel oranlarla (toplamı 17 olan Câbir Mîzânı) birbirine bağlanmıştır. Madenlerin isimlerindeki harflerin ebced değerleri ile fiziksel atomik ağırlıkları arasında doğrudan bir tevafuk mevcuttur.

Fasıl III: Cıva-Kükürt Teorisi ve Madenlerin Tekâmülü

İmam Ca'fer'in talebesine dikte ettirdiği 'Cıva-Kükürt Teorisi'; metallerin yer kabuğu altında milyonlarca yılda nasıl oluştuğunu açıklayan tarihteki ilk ilmî hipotezdir.

Kükürt erillik, hararet ve kuruluk prensibini; Cıva ise dişilik, bürûdet ve rutubet prensibini temsil eder. Bu iki unsurun yeryüzü rahminde en saf ve dengeli birleşimi 'Altın'ı meydana getirir. Diğer metaller ise bu dengenin eksik kaldığı hallerdir.

Fasıl IV: İksîr-i A'zam: Bakırı Altına, Nefsi Rûha Dönüştürmek

Simyacılar asırlarca değersiz madenleri altına dönüştürecek 'Felsefe Taşı'nı (el-İksîr) aramışlardır. İmam Ca'fer kimyayı ikiye ayırır:

• Kimyâ-yı Maddiyye: İmbik, damıtma, kireçleştirme, süblimleştirme ve kristallendirme ile yapılan fiziksel tahliller (Nitrik asit, sülfürik asit ve kral suyunun keşfi).
• Kimyâ-yı Rûhiyye: İnsanın hayvânî ve süflî nefsini (bakır misali) marifetullâh ve aşk iksiriyle yoğurarak kâmil ruha (saf altın misali) tebdil etmesi.

Fasıl V: Laboratuvar Âdâbı ve Erken Dönem Deney Aletleri

Câbir b. Hayyân'ın İmam Ca'fer'den öğrendiği prensipler doğrultusunda geliştirdiği imbikler (el-İnbîk), fırınlar, süzgeçler ve teraziler; Batı dünyasına Latinceye çevrilerek (Geber adıyla) geçmiş ve modern kimyanın temelini atmıştır.

İmam Ca'fer laboratuvara giren ilim adamına daima abdestli olmayı, hassas terazide adaleti gözetmeyi ve tabiatın sırlarına hürmet etmeyi vasiyet etmiştir.

Fasıl VI: Batı Simyasına ve Rönesans'a Etkileri

Orta Çağ ve Rönesans Avrupa'sında Albertus Magnus, Roger Bacon ve Paracelsus gibi düşünürler; 'Geber' külliyatını kimyanın kutsal metni olarak okumuşlardır.

Oysa Geber'in yazdığı her deney ve formülün arkasında Medine'de yaşayan Ehl-i Beyt imamı Ca'fer es-Sâdık'ın derin ilâhî hikmeti ve tabiat felsefesi parıldamaktadır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Tabiat Kitabını Bir Âyet Gibi Okumak

İmam Ca'fer'in kimya anlayışında tabiat, Allah'ın 'Tekvînî Âyetleri' ile yazılmış devasa bir kitaptır. Bir elementi tahlil etmek, Hâlık'ın o elemente nakşettiği hikmeti temaşa edip secdeye kapanmaktır.

Sihravemen Kimyâ Külliyatı; İslâm bilim tarihinin bu kurucu dehasını hem maddî hem mânevî veçhesiyle araştırmacılara takdim eder.