Fasıl I: Yetmiş Kitap (Kütübüs-Seb'în) Külliyatının Mahiyeti

Câbir b. Hayyân'ın telif ettiği yüzlerce risale arasında özel bir konuma sahip olan Kütübüs-Seb'în (Yetmiş Kitap), İslam ilim ve felsefe dünyasının en kapsamlı tabiat ansiklopedisidir. Bu külliyat, madenlerin oluşumundan (tekvîn-i maâdin) bitkilerin ve hayvanların canlılık prensiplerine, feleklerin hareketlerinden harflerin metafiziğine kadar tabiatın bütün şubelerini kuşatır.

Külliyatın '70' sayısı ile sınırlandırılması rastlantısal değildir; yedi gezegen (Seb'a-i Seyyâre) ile on kudsî mertebenin (Akl-ı Evvel'den Heyûlâ'ya) çarpımı olan 70, kevn ve fesâd âleminin tam bir devresini remzeder.

Fasıl II: Madenlerin Oluşumu (Tekvîn-i Maâdin) ve Yeraltı Buharları

Yetmiş Kitap'ta Câbir, madenlerin yerin derinliklerinde nasıl tekâmül ettiğini izah eder. Güneş'in ve yıldızların yeryüzüne nüfuz eden harareti, yerin altındaki suları ve kükürtlü cevherleri buharlaştırır. Bu buharlar (Buhâr ve Duhân) asırlar boyunca mağaralarda süzülerek maden damarlarını oluşturur.

Câbir'e göre tabiatın gayesi daima kemâle ulaşmaktır ve madenler âlemindeki kemâl zirvesi 'Altın'dır (Zeheb). Bütün madenler aslında altın olma istidadıyla yaratılmıştır; ancak yerin soğukluğu, maden ocağının kükürt fazlalığı veya erken katılaşma sebebiyle ham kalarak kurşun, kalay veya bakır halinde donup kalmışlardır. Simyager, tabiatın bin yılda yapacağı bu kemâli, mîzân ilmiyle birkaç saatte tamamlayan bir hekimdir.

Fasıl III: Feleklerin Madenler ve Bitkiler Üzerindeki Tesiratı

Câbirî sistemde gök ile yer asla birbirinden kopuk değildir; 'Yukarıda olan ne ise, aşağıda olan da onun benzeridir' kadîm felekî kuralı geçerlidir. Yetmiş Kitap'ta yedi maden, yedi seyyâreye (gezegene) doğrudan rabtedilmiştir:

  • Güneş (Şems): Altın (Zeheb) - Kalp, hayat ve ruhânî nûr.
  • Ay (Kamer): Gümüş (Fıdda) - Beyin, arılık ve akışkan hikmet.
  • Mars (Merîh): Demir (Hadîd) - Kuvvet, celâl ve gazap.
  • Venüs (Zühre): Bakır (Nühâs) - Güzellik, câzibe ve nefsânî arzu.
  • Jüpiter (Müşterî): Kalay (Rasâs-ı Ebyad) - Adalet, itidâl ve idrak.
  • Satürn (Zuhal): Kurşun (Usrub / İsfîzâc) - Ağırlık, sabır ve derin sükût.
  • Merkür (Utârid): Cıva (Zeybak) - Zekâ, hareket ve aracı kuvvet.

Fasıl IV: Canlılığın Sun'î Tekvîni ve Ahlâkî Sınırlar

Kütübüs-Seb'în külliyatının en çok tartışılan ve gizemli bölümlerinden biri Kitâbü't-Tekvîn risalesidir. Câbir burada, laboratuvar şartlarında organik maddeleri, bitkileri ve canlı dokuları oluşturma imkânını teorik olarak tartışır. Ancak Câbir bu ameliye hakkında derin ahlâkî ve şer'î uyarılarda bulunur:

Can verme ve yoktan var etme kudreti yalnızca el-Hâlik ve el-Bârî olan Allah Teâlâ'ya aittir. İnsanın yapabileceği tek şey, Cenâb-ı Hakk'ın kâinata yerleştirdiği sebepleri, tohumları ve mîzânları bir araya getirmekten ibarettir. Haddi aşan ve ilâhî nizama meydan okuyan her teşebbüs helake mahkûmdur.

Fasıl V: Câbir'in İlimler Tasnifi: Dinî, Felsefî ve Tabîî İlimler

Yetmiş Kitap'ta Câbir b. Hayyân ilimleri iki ana kola ayırır: Dinî ilimler (Şer'î ilimler, tefsir, hadis, fıkıh ve tasavvuf) ve Aklî/Tabîî ilimler (tıp, hendese, mantık, harf mîzânı ve kimya). Câbir'e göre aklî ilimler dinî ilimlerin zıddı veya rakibi değil, Cenâb-ı Hakk'ın afâkî âyetlerini anlama vasıtalarıdır.

Kur'an-ı Kerîm'deki kevniyyât âyetleri (kâinatın yaratılışı, dağların direk kılınması, demirin indirilmesi), tabiat ilminin hakiki mürşitleridir. Mümin simyager, her deney tüpünde ve her damıtma işleminde ilâhî kudretin nakışlarını temâşâ eden âriftir.

Fasıl VI: Câbir b. Hayyân'ın Deney ve Gözlem Metodolojisi

Câbir b. Hayyân, bilimin modern anlamda kurucusu sayılan Francis Bacon ve Robert Boyle'dan asırlar önce Tecrübe (el-İ'tibâr ve'd-Dirâye) metodunu vazetmiştir. Kütübüs-Seb'în'de şöyle yazar: 'Simyada en mühim şart amelî tecrübedir. Kim tecrübe etmez ve laboratuvarda bizzat müşahede etmezse, hiçbir şey elde edemez.'

O, damıtma (distilasyon), süblimleşme, kristalleştirme, süzme ve kalsinasyon gibi kimyasal teknikleri mükemmelleştirmiş; nitrik asit, sülfürik asit ve kral suyunu ilk kez izole ederek laboratuvar bilimine hediye etmiştir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Tabiat Kitabını Bir Kur'an Gibi Okumak

Yetmiş Kitap külliyatının bize fısıldadığı en derin irfânî hakikat, kâinatın 'Kitâb-ı Kebîr-i Kâinât' (Büyük Kâinat Kitabı) olduğudur. Taşlar harflerdir, madenler kelimelerdir, feleklerin dönüşü ise ilâhî bir kasidedir.

Tabiatı sömürmek ve tahrip etmek yerine, onun ilâhî mîzânına hürmet duymak müminin vazifesidir. Câbir'in Yetmiş Kitap'ı, modern dünyanın unuttuğu kutsal tabiat idrakini ve tevhîd ekolojisini yeniden diriltmektedir.